Decleranza universala dals drets da l'uman
Pream
Considerand cha l'arcugnuschentscha da la dignit immanenta in tuot ils members da la famiglia umana e da lur drets eguals ed inalienabels constituischa la fundamainta da la libert, da la guistia e da la pasch in quist muond. 
Considerand cha la mancanza da la cugnuschentscha e'l spredsch dals drets da l'uman han man a fats da barbarissem chi offendan la conscienza da l'umanit e cha la fuormaziun d'n muond, ingio cha'ls umans saran libers da discuorrer e da crajer, liberats da la temma e da la misiergia, es gnu proclam sco la mera la pl ota da l'uman, 
Considerand chi'd es important, cha'ls drets da l'uman vegnan protets d'n regimaint da dret, per cha l'uman nu vegna sforz sco ultim mez a la revolta cunter la tirannia e l'oppressiun, 
Considerand chi'd es important da promouver il svilup da relaziuns amicalas tanter las naziuns, 
Considerand cha'ls pvels da las Naziuns unidas han proclam in lur Charta lur cretta i'ls drets fundamentals da l'uman, illa dignit e la valur da la persuna umana, illa egualit dals drets dad homens e da duonnas e ch'els han decis da promouver il progress social e megldras relaziuns da viver in libert plu granda, 
Considerand cha'ls stadis chi sun members s'han obliats dad asgrar, in cooperaziun cun l'Organisaziun da las Naziuns unidas, il respet universal ed effectiv dals drets da l'uman e da las libertats fundamentalas, Considerand ch'na concepziun cumnaivla da quists drets e da quistas libertats es d'importanza maximala per accumplir plainamaing quist ingaschamaint,
proclama l'Assemblea Generala la preschainta Decleranza universala dals drets da l'uman 
sco l'ideal cumnaivel dad obtgnair per tuot ils pvels e tuot las naziuns, per cha mincha singul e tuot ils organs da la vita publica hajan adna adimmaint quista Decleranza ed as sfadajan da promouver il respet da quists drets e da quistas libertats tras l'instrucziun e l'educaziun e dad asgrar tras masras progressivas i'l ram naziunal ed internaziunal lur arcugnuschentscha ed applicaziun effectiva ed universala, tant pro la populaziun da lur stadis sco eir pro quella da territoris chi suottastan a lur giurisdicziun. 
Artichel n. (1)
Tuots umans naschan libers ed eguals in dignit e drets. Els sun dotats cun intellet e conscienza e dessan agir tanter per in uin spiert da fraternit. 
Artichel duos. (2)
Mincha uman no far valair ils drets e las libertats proclamats in quista Decleranza, sainza ingna differenza, ne da razza, da culur, da sex, da lingua, da religiun, d'opiniun politica o d'na otra opiniun, d'origin naziunal o social, da propriet, da naschentscha ne da qualunque otra circunstanza. Plnavant nu poja gnir fat ingna differenza in basa a la situaziun politica, giuridica o internaziunala dal pajais o dal territori, al qual na persuna appartegna, cha quist pajais o territori saja independent, suot tutela, na autonom ch'el saja suottamiss a qualunque otra limitaziun da sia libert.
Artichel trais. (3)
Mincha uman ha il dret da la vita, da la libert e da la sgrezza da sia persuna.
Artichel quatter. (4)
Ingn nu po gnir tgn in sclavitd o in servitd; sclavitd e commerzi da sclavs sun scumandats in tuot lur appariziuns. 
Artichel tschinch. (5)
Ingn nu po gnir suottamiss a la tortura, ne a painas o trattamaints crudels, inumans o miliants. 
Artichel ses. (6)
Mincha uman ha dapertuot il dret, cha sia persunalit giuridica vegna arcugnuschda. 
Artichel set. (7)
Tuots umans sun eguals davant la ledscha ed han il dret da gnir protets egualmaing da la ledscha sainza ingna distincziun. Tuots han il dret da gnir protets egualmaing cunter mincha discriminaziun chi violess quista Decleranza e cunter mincha provocaziun ad na tala discriminaziun. 
Artichel ot. (8)
Mincha persuna ha il dret a protecziun legala davant las giurisdicziuns naziunalas competentas cunter tuots fats chi violeschan ils drets fundamentals chi tilla sun gnts concess tras la constituziun o tras la ledscha. 
Artichel nouv. (9)
Ingn nu po gni arrest arbitrariamaing, tgn in fermanza o gir exil arbitrariamaing. 
Artichel desch. (10)
Mincha persuna la il dret, in plaina egualit, ad na procedura tenor dret e gstia e publica davant n tribunal independent ed imparzial chi ha da decider sur da seis drets e seis dovairs o sur da qualunque achsa in materia penala drizzada cunter eIla.
Artichel ndesch. (11)
1. Mincha persuna chi vain achsada d'n fat culpabel sto gnir resguardada sco innozainta, fintant cha sa cuolpa nu vain cumprovada legalmaing in na procedura publica, ingio cha tilla sun asgradas tuottas garanzias necessarias per sa defaisa. 
2. Ingn nu po gnir chasti per n fat o per n interlasch chi nu d'eira punibel tenor il dret naziunal o internaziunal da quel temp ch'els sun gnts commiss. Medemmamaing nu poja gnir inchargi n chasti pl greiv co quel chi d'eira applichabel da quel temp cha l'act penal d'eira gn commiss. 
Artichel dudesch. (12)
Ad ingn nu's poja as masdar arbitrariamaing in sa vita privata, in sa famiglia, in seis domicil o in sia correspundenza ed ingn nu po gnir attach in sia onur ed in sia reputaziun. Mincha uman ha il dret a protecziun legala cunter talas infiltraziuns o attachas. 
Artichel traidesch. (13)
1. Mincha persuna ha il dret da circular libramaing e da tscherner libramaing seis domicil aint il intern d'n stadi. 
2. Mincha persuna ha il dret da bandunar mincha pajais, cumprais seis agen, e da tuornar in seis pajais. 
Artichel quattordesch. (14)
1. Pervi da persecuziuns ha mincha persuna il dret da tscherchar asil e da giodair asil in oters pajais. 
2. Quist dret nu po gnir fat valair in cas da persecuziuns pervi da delicts na politics o pervi da fats cuntraris a las meras ed als princips da las Naziuns unidas. 
Artichel quindesch. (15)
1. Mincha persuna ha il dret ad na naziunalit . 
2. Ad ingn nu poja gnir priva arbitrariamaing sia naziunalit e neir il dret da mdar sia naziunalit. 
Artichel saidesch. (16)
1. Homens e duonnas ill'et da's maridar han il dret da conclder na lai e da fuondar na famiglia, sainza ingna restricziun in reguard, a la razza, Ia naziunalit o la religiun. Els han ils medems drets pro'l maridar, drant il matrimoni e pro'l sfar oura. 
2. La marida po gnir conclda be in basa a l'acconsentimaint liber e cumplet da tuots duos conjugals venturs. 
3. La famiglia es l'elemaint natral e fundamental da la cumnanza umana ed ha il dret da gnir protetta da la cumnanza e dal stadi. 
Artichel deschset. (17)
1. Mincha persuna, o suletta o in comuniun cun otras, ha il dret a propriet. 
2. Ingn nu po gnir priv arbitrariamaing da sia propriet. 
Artichel deschdot. (18)
Mincha persuna ha il dret e libert d'impissamaints, da conscienza e da religiun; quist dret cumpiglia la libert da mdar la religiun o la persvasiun ed eir la libert da manifestar sa religiun o sa persvasiun sulet o in comuniun cun oters, tant publicamaing o privatamaing, tras instrucziun, in pratcha, in cult divin o accumplind rits. 
Artichel deschnouv. (19) 
Mincha uman ha il dret a la libert d'opiniun e d'expressiun: quista libert cumpiglia il dret dad aderir libramaing ad opiniuns da tscherchar e dad artschaiver e derasar infuormaziuns ed ideas per qualunque mez d'informaziun pussibel sainza resguards da cunfins. 
Artichel vainch. (20)
1. Mincha uman ha il dret a la libert da reuniun e d'associaziun cun meras paschaivlas. 
2. Ingun nu po gnir obli dad appartgnair ad na associaziun. 
Artichel vainchn. (21)
1. Mincha uman ha il dret da tour part a la direcziun dals affars publics da seis pajais, opr directamaing o tras rapreschantants tschernts libramaing. 
2. Mincha persuna ha il dret da tour part cullas medemmas cundiziuns als uffizis publics da seis pajais. 
3. La volunt dal pvel es la fundamainta per l'autorit da la pussanza publica: quista volunt sto s'exprimer tras elecziuns vardaivlas chi ston seguir periodicamaing cun dret da vuschar general ed egual e cun scrutin secret o tenor na procedura equivalenta chi garantischa la libert da vuschar. 
Artichel vaincheduos. (22)
Mincha persuna, sco member da la cumnanza umana, ha il dret a la sgrezza sociala; ella ha il dret dad obtgnair ils drets economics, socials e culturals indispensabels per sia dignit e pel svilup liber da sia persunalit, tras sforzs naziunals e tras la cooperaziun internaziunala, tgnand quint da l'organisaziun e dals mezs da mincha pajais. 
Artichel vainchetrais. (23)
1. Mincha persuna ha il dret a lavur, a tscherna libra d'na vocaziun, a cundiziuns cunvgnaintas e satisfacentas per la lavur ed a protecziun cunter dischoccupaziun. 
2. Tuots han il dret, sainza ingna discriminaziun, a paja eguala per lavur eguala. 
3. Minchn chi lavura ha il dret ad na remuneraziun cunvgnainta e satisfacenta chi garantischa ad el ed a sia famiglia na existenza correspundenta a la dignit umana e chi'd es da cumplettar, schi fa dabsgn, tras oters mezs da protecziun sociala. 
4. Mincha persuna ha il dret da fuondar insembel cun oters associaziuns professiunalas e da s'affiliar a talas per defender seis interess. 
Artichel vainchequatter. (24)
Mincha persuna ha il dret a pos ed a temp liber, ad na limitaziun radschunaivla dal temp da lavur ed a congedis pajats periodics. 
Artichel vainchetschinch. (25)
1. Mincha persuna ha il dret ad n livel da vita satisfacent per garantir sa sand e seis bainstar e quels da sa famiglia, cumprais la nudritra, la bschmainta, I'abitaziun, la chra medicala e'ls servezzans socials necessaris; ella ha il dret a sgrezza in cas da dischoccupaziun, malatia, invalidit, sch'el(la) dvainta guaivd(a), in cas da vegldna o sch'el perda otramaing ils mezs da viver sainza aigna cuolpa. 
2. La mamma e l'uffant han il dret ad n agd ed na assistenza speciala. Tuot ils uffants, legitims ed illegitims, giodan la medemma protecziun sociala. 
Artichel vaincheses. (26)
1. Mincha persuna ha il dret ad educaziun. L'educaziun st