<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>

<!--© The Office of the High Commisioner for Human Rights-->

<udhr iso639-3='gkp' xml:lang='kpe' key='gkp' n='Kpelle, Guinea' xmlns="http://www.unhchr.ch/udhr">
  <title>NUKAN MAAMƐNI YƐNƐYII ƁO PƐLƐ HU</title>
  <preamble>
    <title>Dɔn juwoo gbalatɔmaa</title>
    <para>A kɛ kaalonna da tɔɔi gaa nukan ɲei yɛnɛ yiihu diə lɛgbɔɔɓa laa, təlinmo laa da lilaa di nwundɔɔi.</para>
    <para>A kɛ lənɛɛ nukan dɔɔi gaa maanɛ yɛnɛ nuan diə pɛli kweiwoo ɓoi, diə laa di maamɛni la, yi di hwa kɛ ɲɛimaaɲɔn da mɔnɔ di hu, ɓə kele yɛnɛnuan kaa bɔi.</para>
    <para>A kɛ tɔɔi gaa nukan ɲei yɛnɛyii hu ɓə maanɛ maa ə kɔnwɔ, hogɛ nukan hwəpa pənə hwə gwɛi təĝə hemɛi iɔi hu ɲɛitɔwɔnuan diə.</para>
    <para>A kɛ lɔiŋaa kele yepuɔ gehu ɓə maanɛ gu hwaŋa tɛĝɛ bɔi.</para>
    <para>A kɛ lɔi kele hu nuan ɓowoo ɓa, tɔɔi lele gaa hinaa di wɔɔ Kaalonnaa hu, yai a di wɔɔ tɛtɔwɔ yii lɛlɛ ɲɛikulo, yɛ pənə yɛ di wɔɔ yii ɲaanɛ lɛgbɔɔɓa laa hui.</para>
    <para>A kɛ yɛnɛ lɔi kele da ŋɔɔ kpɔn gɛnɛi ɓə di liimu ə həĝə nɛgbɔɔɓa lelei da tɔɔi gaa ɲɛi yɛnɛ yii hu maa mɛni ɓai.</para>
    <para>A kɛ giliɲahiə tɔnɔi ti hwilən nukan dɔɔi da ŋɔɔ lɛgbɔɔɓa laa ɓə gɛ, əlɛ yaɓə kɛ a di liimu həĝɛɛ a gbɔɔkpɔ, yili ɓə a gɛ lɔi kele diwɔɔ ɲaakpɔn gɛnɛ ə ɓo yɛnɛ.</para>
    <para>Maanɛ nutɛitɛi, ə makɛ a kpɔma yiŋaa di gɔl diə, maakwɛli, da hutɔ ɓə da nɛgbɔɔɓa, da tɔɔi gaa nukan ɲei yɛnɛyii hu di hee di kpanɲa kɛnaa kele ɓə, ə makɛ ɓɛyi ə wɔ ɲaawooɓo kaa lai, yili kele ɓə gɛi yɛnɛ bilibili gemɛi ŋɔ ɲaakpɔn gɛnɛi ɲɛi zea kaa Aməlik lɔi hui, ə dɔn ŋaa ɲɛi laa a pɔlɔ kpalaa ŋɔ holo pou (10) gwəlan nwaatɔnɔ pulu ŋun mɛinan yenan kɔu mɛihaaba (1948).</para>
  </preamble>
  <article number="1">
    <title>Dɔn ŋoo toloo 1</title>
    <para>Nukan gele kaa pələ kaa tanɔn, yiliɓa nu kəle maawiyə pələ da tɔɔi gaa ɲei yɛnɛyii hu kɛpələ kaalɔ tanɔn; di kɛmɛni a nukan ŋaa ɓə gɛɛ hwəkɛli wɛlikɛmaa ə lɔ di luwai.</para>
  </article>
  <article number="2">
    <title>Dɔn ŋoo veelɛ 2</title>
    <para>Dɔn ɲɛi huwoo kaa nukele ɓa tanɔn, guloju hwə ma yɛ ə kɛ a huwu mɛni, gu kɔlɔ kɛpələ, gu lawoo, ɲaala mɛni kɛna bələ, kiliɲahie huwu lɔpe, nɛi hu yii ɓo pələ ɓa, hɛn jɔlɔɓo pələ pɔ da nukaapələ da zəĝei, yɛ ə kɛ a hulonu da nɛnu yilipulu, yɛ ə kɛ lɔi gaa gbɔɔɓa ju mun, yɛ ə kɛ a lɔi yi gaa nii məlan nɔi yemu a ju mun dɔn ɲɛi huwoo kaa nukele ɓa tanɔn.</para>
  </article>
  <article number="3">
    <title>Dɔn ŋoo zaaɓa 3</title>
    <para>Maala kaa nukele yei ə yɛnɛkɛ, ə lɛgbɔɔɓa laa hɔlɔɓo, əlɛ gbinimaa yɛ kɔŋɔ.</para>
  </article>
  <article number="4">
    <title>Dɔn ŋoo naan 4</title>
    <para>Nuta hwa pɛli lɛɛi lualaa hu da tɔlaalaa hu, luolaa da luoyɔu huĝu lɔpe da kpɛ.</para>
  </article>
  <article number="5">
    <title>Dɔn ŋoo nɔɔli 5</title>
    <para>Di hwə kia pai nuta mɔnɔɓoi, di hwə kia pai mɛni ɲaanwana laai nuta ɓa, yi a nu kulo nulaa hu əlɛ ɛyɛ mɛlɛkpɛ ma.</para>
  </article>
  <article number="6">
    <title>Dɔn ŋoo mɛida 6</title>
    <para>Kɛnɛ lɔpe gele, maanɛ nu kele ŋɔ kaa lonna, ə kɛ a gɔlɔn ŋaa ma.</para>
  </article>
  <article number="7">
    <title>Dɔn ŋoo mɛihwelɛ 7</title>
    <para>Nu kele pɛliai a ge tɔn niila ɲe tɔnɔ mɛi. Nu kele hon bələ kaa tanɔn nukan maatɔn ɲɛi liila.</para>
  </article>
  <article number="8">
    <title>Dɔn ŋoo mɛihaaɓa 8</title>
    <para>Maala kaa nukele yei ə li kititəĝə pɛlɛ la; a gaa yɛ maamɛni yɛ ə piliju.</para>
  </article>
  <article number="9">
    <title>Dɔn ŋoo mɛinaan 9</title>
    <para>Di hwa nu too gahwə ɲa, yi ŋun və mai. A wwalakɛti di maakwiya ŋɔɔ lɔiɓa gahwa mɛni ŋɔɔ pələhu.</para>
  </article>
  <article number="10">
    <title>Dɔn ŋoo bou 10</title>
    <para>Maala ka nukele yei, ə ŋɔɔ tian makɔŋɔ kititə ĝə pɛlɛla, əlɛ dian ti ə kɛ a kɔlɔn ŋaa ə makɛ mɛni lɔpee daa zenwuɔn.</para>
  </article>
  <article number="11">
    <title>Dɔn ŋoo boukɔutanɔn 11</title>
    <orderedlist>
      <listitem>
	<para>Nui lɔpee da mɛniɲɔŋɔɔ laahe ŋuɔ, mɛniti hwa pɛli kɛi a jɔn, yi jɔn ti hwə kɔlɔn ni ponoɲa kitikɛpɛlɛ la, maakɔŋɔnuaan ɲɛi ɓa.</para>
      </listitem>
      <listitem>
	<para>Tɔn hwa pɛli nui lɔpe honji mɛnita ɓa yiyai mɛni ti kɛi lowai, dɔn ti hwə kɛ laali; yilipulu mɛnikɛi lowai tɔn mə a laa nui ti mɛi, ə makɛ a kwia.</para>
      </listitem>
    </orderedlist>
  </article>
  <article number="12">
    <title>Dɔn ŋoo boukɔu hweelɛ 12</title>
    <para>Nuta hwa naa lɔ məlan ɲii pələ hu, lɔ kpɛli-kpɛli, ɲei bɛlɛn mɛni hu, da gbiniɓa mɛni tamaa hu, naa kala pələ pɔ.</para>
  </article>
  <article number="13">
    <title>Dɔn ŋoo boukɔu haaɓa 13</title>
    <orderedlist>
      <listitem>
	<para>Maala kaa nukele yei ə hiə a niiɓapələ, əlɛ ə he niiɓa kɛnaa ŋɔ lɔi hu.</para>
      </listitem>
      <listitem>
	<para>Maala kaa nukele yei yɛ pɛli kuloi lɔi lɔpe hu, ə makɛ gbɔɔ lɔi, əlɛ ə pənə ə ɲa gbɔɔ lɔi ti hu.</para>
      </listitem>
    </orderedlist>
  </article>
  <article number="14">
    <title>Dɔn ŋoo boukɔu naan 14</title>
    <orderedlist>
      <listitem>
	<para>Nui lɔpe da ɲɛikɔu kpɔlu jeei, maala kaa ɲei ə maakilə lɔi takpɛli hu, yiyan nɔiti a pɛli ɲee hee mu.</para>
      </listitem>
      <listitem>
	<para>Maakiləlaa ti hwa pɛli tɛĝɛi mɛni nɔŋɔn kɛmun gbɔɔkpɔ pɔ yi hwə ɓa lɔi ŋun ma mɛniɲɔŋɔn da kaala.</para>
      </listitem>
    </orderedlist>
  </article>
  <article number="15">
    <title>Dɔn ŋoo boukɔu lɔɔli 15</title>
    <orderedlist>
      <listitem>
	<para>Maala kaa nukele yei ə lɔi lonna hɔlɔɓo.</para>
      </listitem>
      <listitem>
	<para>Di hwa pɛli lɔilonna kuloi nu yei hulu mɛni hu əlɛ maala hwə ŋɔnɔ nu yei hwə ŋɔ lɔilonna maahwalin.</para>
      </listitem>
    </orderedlist>
  </article>
  <article number="16">
    <title>Dɔn ŋoo boukɔumɛida 16</title>
    <orderedlist>
      <listitem>
	<para>Nɛɛnu da hulonu da həli kpilayela da di laŋayela da pɛli heei di kepɔ guloju hwə ma yɛkɛ la a huĝu mɛni, lɔilon na mɛni, əlɛ yala pələ mɛni. Di pɛliɛ a di ke ɲiiɓoo ti hu, ə makɛ di taĝai lowai.</para>
      </listitem>
      <listitem>
	<para>Lɛgbɔɔɓa da laana ɓe a hilətai laa ma.</para>
      </listitem>
      <listitem>
	<para>Pɛlɛn mə ɓa a kpɔmaayi hɔɔtɔma, əlɛ maala ka ɲei gbɔmayii ti da nɔi ɲɛitɔwɔ nuaan di maakɔŋɔn.</para>
      </listitem>
    </orderedlist>
  </article>
  <article number="17">
    <title>Dɔn ŋoo boukɔumɛihweelɛ 17</title>
    <orderedlist>
      <listitem>
	<para>Nukan lɔpee jɔlɔɓo hɛn gaa a ɓɔɔ, ə makɛ g boukɔuaa kpɔn ju.</para>
      </listitem>
      <listitem>
	<para>Di hwa nu yee kpilan di hwə jɔlɔɓo hɛn gulo ɲei.</para>
      </listitem>
    </orderedlist>
  </article>
  <article number="18">
    <title>Dɔn ŋoo boukɔumɛihaaɓa 18</title>
    <para>Nui lɔpee a pɛli gbɔwɔ kiliɲahiə kɛi, niiɓa yiiɓo pələ hu. Mukulaa ɓa a pɛli niiɓa kalan gɛi, ə niiɓa yiiɓo juwu yii ɓo pələ hu.</para>
  </article>
  <article number="19">
    <title>Dɔn ŋoo boukɔumɛinan 19</title>
    <para>Maala kaa nui lɔpee gəle yei ŋɔɔ kiliɲahie lɛ ə gweiwooɓo, ə gilipuju kwɛli, ə jɔlɔɓo ə nɛi nuta kpɛli ŋaa diə kɛnakele yi ɲɔu hwa kɛ ju.</para>
  </article>
  <article number="20">
    <title>Dɔn ŋoo bouhwweelɛ 20</title>
    <orderedlist>
      <listitem>
	<para>Maala kaa nukele yei ə ŋundɔ kɛ, əlɛ ə kpɔn naa liilaa hu.</para>
      </listitem>
      <listitem>
	<para>Di hwa nu yee kpəlan di hwə nɔ kpɔn ju.</para>
      </listitem>
    </orderedlist>
  </article>
  <article number="21">
    <title>Dɔn ŋoo bouhwweelɛ kɔu tanɔn 21</title>
    <orderedlist>
      <listitem>
	<para>Maala kaa nukele yei, ə tɔɔi hɔlɔɓo ŋɔɔ lɔi ɲawooɓo mɛni hu, a wala kɛ a yaa kpinii, ə kɛ nui a ɲee lɛmai.</para>
      </listitem>
      <listitem>
	<para>Maala kaa nukele yei, ə kolokɛ gahanama ɓa ŋɔɔ lɔi hu. Yiyan nuta hon bətlə hwa tɛĝɛ məlan ma.</para>
      </listitem>
      <listitem>
	<para>Lɔilonnii kiliɲahiə pələ ɓə lɔi ɲawoɓoɔ a kuloju. Giliɲahiə ti a kɔlɔn nɔi nɔi ɲaawoɓo nuan he luwai a kɛ a nɔi kwei nuan kəle laamaawoo.</para>
      </listitem>
    </orderedlist>
  </article>
  <article number="22">
    <title>Dɔn ŋoo bouhwweelɛ kɔuweelɛ 22</title>
    <para>Nu kele kɛmɛni a kpɔnjuyii ɓo mun mə gɛ, yɛ kɛ kpɔn ninimu. Ninin ti ɓə maanɛ ə pa ɓɔ a yeelaholon; yelɔgei, kaalɔnnaa, əlɛ mɛni kɔlɔn ŋa.</para>
  </article>
  <article number="23">
    <title>Dɔn ŋoo bouhwweelɛ kɔu haaɓa 23</title>
    <orderedlist>
      <listitem>
	<para>Maala kaa nukele yei ə kolo kɛ, ə niiɓa kolokɛ təlinmo da ɲaanɛ pələ mɛi; ə gɛ hwə pa kɛ a nui kolo hwɔ ma.</para>
      </listitem>
      <listitem>
	<para>Nu kɛkolo ɓə maanɛ di zalama; ə kɛ a hulonu da nɛnu.</para>
      </listitem>
      <listitem>
	<para>Kolokɛmun lɔpee a pɛli kolokɛnuan maakɔŋa kpɔn naai; a wala kɛti ə to da hu.</para>
      </listitem>
      <listitem>
	<para>Kolokɛmun nɔpee maala kaa ɲei ə viitɔ, ə niiɓa pələ ŋaa kɛ. Gɛ kolo kɛi nowai ɲɛn ə kɛ a dɔɔ; əlɛ yilipulu ŋɔɔ hwitɔ lowai yɛ hala ma.</para>
      </listitem>
    </orderedlist>
  </article>
  <article number="24">
    <title>Dɔn ŋoo bouhwweelɛ kɔu naan 24</title>
    <para>Maala kaa nukan ɲei ŋɔɔ yii ə kɛ a bɛliya ju, gɔlɔi hwə toa pono, yaa da nainuaan di kɛ di ɲaanɛ hu; yii hwilənna: kɔnɔn mɛni, maayilimɛni, yii mɛni, da hali mɛni, bɛlɛ di maamɛni walawala ɲɛi kulo mɛni kele ɓa.</para>
  </article>
  <article number="25">
    <title>Dɔn ŋoo bouhwweelɛ kɔu lɔɔli 25</title>
    <orderedlist>
      <listitem>
	<para>Kolo a wala kɛ ɲei, ɲɔn a pɛlɛma, kolo hwaa kpɛ ɲei, kalanənnaa a jɔlɔɓo, a pɔlɔ, a wala kɛti mɛni ta kpɛli a pɛlɛma, yi hwa pɛli gbɔɔmu, maala kaa ɲei yi maakpɔmaa ə ɓo.</para>
      </listitem>
      <listitem>
	<para>Maala kaa logaa laa da lokolo di yei di kpɔmaa hɔlɔɓo. Gbɔmaa ti a pɛli kɛi logele ɓa, ə makɛ a wɛlilon.</para>
      </listitem>
    </orderedlist>
  </article>
  <article number="26">
    <title>Dɔn ŋoo bouhwweelɛ kɔu mɛida 26</title>
    <orderedlist>
      <listitem>
	<para>Maala kaa nukele yei di jutɔ. Jutɔ ti hɔŋɔ hwə ma, yi kpɔ hwilən maakwɛli kɔwɔtɔɔ ɓa. Maanɛ kolo maakwɛli lakwəli ə kɛ kɛna kəle. Maanɛ lakwəli kɛnɛ kɛɛ laa ə kɛ kɛnaa kəle tɔwɔ, nui lɔpe gɛ hwaŋa a kɛ ɲei.</para>
      </listitem>
      <listitem>
	<para>Maakwɛli ŋun ma ya ɓaa ə nukan holoon naa ɓo, ə dɔɔ gaa ɲəi yɛnɛ yii hu maawiyɛ. Ya ɓə maanɛ ə wooman, ɲɛimaa hwɛli, da wɛlikɛmaa di lɔ lɔi kəle lowai, huwu ŋaa kəle lowai ə gɛ liila ə kɛ diyei.</para>
      </listitem>
      <listitem>
	<para>Maala kaa a longaanuaan yei di di loni hutɔ pələ lɛn.</para>
      </listitem>
    </orderedlist>
  </article>
  <article number="27">
    <title>Dɔn ŋoo bouhwweelɛ kɔumɛihweelɛ 27</title>
    <orderedlist>
      <listitem>
	<para>Maala kaa nukele yei ə gɛti kɛ nɔi ŋɔɔ tɛtɔwɔ laa kpaalə mɛi, ə pɛlima ə dɔlɔ kulo.</para>
      </listitem>
      <listitem>
	<para>Maala kaa nukele yei bɛlihɛn, gulohɛn, maa ə kɔŋɔ.</para>
      </listitem>
    </orderedlist>
  </article>
  <article number="28">
    <title>Dɔn ŋoo bouhwweelɛ kɔumɛihaaɓa 28</title>
    <para>Maala kaa nukele yei, ə gɛtikɛ, yɛ dɔn ŋooŋaa ɲɛi ɓo di lɛ di kpaalə mɛi.</para>
  </article>
  <article number="29">
    <title>Dɔn ŋoo bouhwweelɛ kɔu mɛinaan 29</title>
    <orderedlist>
      <listitem>
	<para>Nu yaakpɛli gɛti kaama kpɔmaa yii hu. Maahɔlɔɓo gbɔmaa yii ti ɓə a pɛli ŋɔɔ nukan naa laakuloi a nele.</para>
      </listitem>
      <listitem>
	<para>Tɔɔi gaa nu yei yɛnɛyii hu da ŋɔɔ lɛgbɔɓa laa, maala kele hɔlɔɓoɔ ɲɛn lɔ gaama, ya ɓaa a məlaa diwɛi kɔwɔtɔi, kpɔmaa yii hu yi hulu mɛni hwə laa.</para>
      </listitem>
      <listitem>
	<para>Maala ŋaa ti da lɛgbɔɔɓa ŋaa ti, gɛ pələ hwa pɛli kɛi a juwu takpɛli yi yɛnɛ kele puɔ geɓa hwə mo li.</para>
      </listitem>
    </orderedlist>
  </article>
  <article number="30">
    <title>Dɔn ŋoo bouhaaɓa 30</title>
    <para>Kpalə ta kpɛli hwə laa yi a pɛli dɔn ŋaa ɲɛi maamɛni piliju, yɛ nu ŋɔɔ tɔɔ gaa ɲei yɛnɛyii hu da ŋɔɔ lɛgbɔɔɓa laa kuloi ɲei: yɛ ə kɛ a lɔi, a kpɔn, ə make gu tɛitɛi.</para>
  </article>
</udhr>
