UNKANDA WOLWALI WOMOKO YOMUNU
Eteke cakala ekwi (10) ko sayi ya cemba kulima wohulukayi ovita eciya akwi akwala lecelala, Onjango yatatu yowingi wolofeka vyalikongela yasokiya, Vonjo yonguluvulu yo Chaillot ko Paris, ukanda wolwali womoko yomunu. Eteke lyakwamako lyekwi lamosi (11) osayi ya cemba yulima ohukayi ovita eciya akwi akwala lecelala, onjango yowingi yo UNESCO yatyamesa asulilo oku eyo akulihisa ekwatiso lyukanda wowingi wovopange osi esukiyo.
ELOMBOLWILO
Okukolela ukulihiso ekalo lityamela kovimata mata vyepata lyomanu kwenda omoko yasoka kwavosi. Kwenda yesunga yilinga ombembwa yimwe yapana yesunga kwenda yombembwa volwali.
Okukolela eci kacakulihiwile kwenda esepwiso lyomoko yomunu, lyatwala kokuponda, okungwalisa olondunge vyowigi kwenda ekalu lyolwali lumwe muna vakwamwenyo vakaliyela okuvangula kwenda okulitava, vayovoka kusumba kwenda kusuka , yalombolwiwa ndeyi yavelapo hayo yalelapo vali keswimo liwa lyomunu.
Okukolela okuti cavelapo okweca ulongo kokwamako okulyeca kukamba wolofeka.
Olukolela okuti vukanda owigi wofokeka vyalikongela, wasapula onjanja yokaliye etavo lyawo komoko yavelapo yomunu, kekalo kwenda esilivilo lyomwenyo womunu, okulisoka komoko yalume kwenda yakayi kwenda yilombolola utoyi wokweca okwamako kwowingi kwenda okweca ekalo lyaposoka lyomwenyo veyovo limwe lyavelapo.
Okukolela okuti olofeka vyalityamela vyatyamela okukwata, okulikwatisako lelisokiyo lyolofeka vilikwete omunga, esumbilo lyolwali kwenda owingi womoko yulume kwenda ayovo avelapo.
Okukolela okuti omunga yimwe yolomoko evi kwenda ayovo lyavelapo vali kesilivilo kokusumbila etyamlo eli.
Onjango yowigi yalombolola ukanda ovu wolwali womoko yomunu lesokolwilo lyavosi okulipitilisa kawigi osi kwenda olofeka vyosi, oco okuti omanu vosi kwenda okuti avimatamata vyosi vyowigi, okukwata ukanda owu olonjanja vyosi vesokolwilo, vakwata ongusu yaco, okupisa kelilongiso kwenda kepindiso, lyokwamisako esumbilo lyolomoko evi kwenda ombembwa, kwenda okukwata okupisa kovikele vyamako vyeci citumila ofeka kwenda colwali, okukulihisa kwenda okucilinga volwali kwenda ava vaci kasi, ndago kowigi wolofeka vyatyamlako ndeci kwevi vyolofeka vikasi kovaso yavyo :
OCIHASU CATETE
Omanu vosi vacitiwa valipwa kwenda valisoka kovina vyosikwenda komoko. Ovo vakwete esunga kwenda, kwenda olondunge kwenje ovo vatla okuliteywila kuvamwe kwenda vakwavo vesokolwilo lyocisola.
OCIHASU CAVALI
Omunu eye omunu citava okukala lolomoko vyosi kwenda ayovo osi aciwa vukanda owu kawupiganyiwa, ndeci citukwiwa kovivalo vyakova, kulume pamwe ukyi, kelimi, ketavo, kocisimilo culogo woku vyala ofeka ale esokolwilo lyosi likwavo lyefetikilo lyofeka ale lyowigi, lyukwasi, lyucitiwe wekalo limwe lyosi konepa yikwavo kakukala etepiso lalimwe lyupisiwa kesokiyo lyulogo wokuvyala ofeka, lyesunga ale lyolwali lyofeka a lyosi okuti omunu watunda, okuti ofeka eyi yiyovoke okuti yityamla yikwavo ale yikala longave yimwe yokulitumila oyonwle.
OCIHASU CATATU
Lomwe okakala upika ndago oselevende; upika kwenda omwlu yapika vyatatekiwa kolonjila vyayo vyosi.
OCIHASU CAKWLA
Lomwe okapumiwa, ndago akangiso ohali yalwa, ungangala uvi.
OCIHASU CATLO
Omunu eye omunu okwete omoko yokukuliha kolonepa vyosi vyofeka yahe yesunga.
OCIHASU CEPANDU
Omanu vosi valisoka kocihandeleko. Kwenda vakwete omoko. Kayalitepele yalisoka kokutatiwa kwocihandeko.
Omanu vosi vakwete omoko yokutatiwas yasoka okupisa kokutepisa uvi wosi unyla ukanda owu kwenda esanumulo lyosi kwenda etepiso.
OCIHASU CEPANDU VALI
Omunu eye omunu okwete omoko yekwato liwa kesunga lyofeka, lyapama litetwiya ovilinga vivi omoko yavelapo eye yokulihiwila kelisokiyo ale kocihandeleko.
OCIHASU CELELLA
Lomwe enda vokalyawoso, vokayike ale okutilila kosamwa yofeka.
OCIHASU CECIYA
Omunu eye omunu okwete omoko, kokulisoka, okuti ekalo lyahe lilomboloka kwavosi kwenda kowigi, konjo yimwe yesombiso lilikasilili kwenda lyasoka likalombolola, ndago komoko yahe kwenda kasiliyo ahe, ndago kalundi ahe okosi kelinga lyepiso vosugamisa eye.
OCIHASU CEKWE
1. Omunu walundiliwa elinga limwe lyumunu osokisiwa ndu hayeko toke eci elinga lyahe lilimbukiwa vokwenda kwolopapelo vyekandu, omu alitavo osi ayongwiwa, evindikiyo likasangiwa. 
2. Lomwe okayikiwa kovilinga ale ovovi vonjanja yaco eci akalingiwa, havakasi ndelinga limwe lyumunu okupisa komoko yofeka ale yolwali ndeci calisoka, hakukakala okayike lakamwe kakola aka kakapiwile vosimbu eyi ekandu lyumunu lyalingiwa. 
OCIHASU CEKWI LA MOSI
Lomwe okatala ohali yokusakalasiwa lavi komwenyo wahe komwenyo wahe wulika, epata lyahe, onjo yahe kwenda eli tavo lyahe lavakwavo ndego okusetekiwa kekalo lyahe kwenda unu wahe.
OCIHASU CEKWI LAVALI
Lomwe okatalisiwa vali ohali lalundi okufwangwiliwa komwenyo wahe ulikasilili kepata, konjo yahe ale katambululo ahe, ndago, ndago okunyola ekalo lyahe. Omunu eye omunu okwete omoko yokutatiwa kocihandeleko, okupisa kalundi aco, ale kasetekiwo.
OCIHASU CEKWI LATATU
1. Omumu eye omunu okwete omoko yokwenda ndeci apanga okunla oku akala nda vokati ke kalo lyowigi. 
2. Omunu eye omunu okwete omoko kokutunda vofeka yosi okutyamisako eyi ayongola, kwenda okugwla ofeka yosi. 
OCIHASU CEKWI LAKWLA
Kokukwamawa, omunu eye omunu okwete omoko yokuvanjiliya okutilila kofeka yikivavo kwenda okukwatisiwa ndukwafeka yigi volofeka vikwavo.
OCIHASU CEKWI LATLO
1. Omunu eye omunu okwete omoko yunyitiwe umwe wofeka. 
2. Lomwe olikasilili olundiliwa unyitiwo wahe. Ndago omoko yokupongolola unyiliwe. 
OCIHASU CEKWI LEPANDU
1. Okupisa kutunga wokulinga uvala, ulume kwenda ukyi ndengo ohele layimwe yekova, yukwafeka ale etavo, vakwete ocipango cokulikwla kwenda okutunga epata.Ovovakwete omokoyimosi osimbu yuvala kwenda kokulitepa kwavo. 
2. Uvala citava okuti va umalusula locipapo kwenda esokolwilo lyasoka lyolokweli vyokovaso. 
3. Epata ocimatamata casoka kwenda cakola cowingi kwenda cikwete omoko yokutatiwa kwowigi kwenda kwolombyali. 
OCIHASU CEKWI LEPANDU VALI
1. Omunu eye omunu, ndago oco ale kowigi, okwete omoko yeci mwle. 
2. Lomwe ofwangiliwa okuketikiwa kweci cahe. 
OCIHASU CEKWI LECELLA
Omunu eye omunu okwete omoko yeyovo lyokusokolola, olondunge kwenda etavo.
OCIHASU CEKWI LECIYA
Omunu eye omunu okwete omoko yeyovo lyesokolwilo kwenda okuvangula.
OCIHASU CAKWI AVALI
1. Omunu eye omunu okwete omoko yeyovo lyonjango kwenda omunga yunu. 
2. Lomwe osiliginyiwa oku upa vomunga yimwe. 
OCIHASU CAKWI AVALI LAMOSI
1. Omunu eye omunu okwete omoko yokukwatisa esongolo lyolondaka vyowigi wovofeka yahe, ndokwigilamo lutwe ale vonle ndovindekase vyanoliwa. 
2. Omunu eye omunu okwete omoko yokweca, vekalo lokulisoka kovopange owigi wovofeka yahe. 
3. Onjongole yawigi osi yovihandeleko vyomoko yowigi; onjongole eyi yavangwiwile kocela calomboloka cocili, cikwate onepa volotembo kukulisiso wavyosi wasoka, kwenda kocela covutima, ale vali elinga limwe lisungweko lyeciwa kombembwa yocela. 
OCIHASU CAKWI AVALI LAVALI
Omunu eye omunu, eci okuti ocimatamata cowingi, okwete omoko yokutatiwa kwowingi, oko kutundilila koku kwata esanju olomoko vyokwasi, vyowingi kwenda ovituwa viyongwiwa kunu wavyo kwenda okwamako kulikasilili kwenkalo lyomunu, ohenda yongusu yofeka kwenda ukamba lolofeka vyolwali, okukwata ocikele celisokiyo kwenda ovokwasi ofeka oyo ofeka.
OCIHASU CAKWI AVALI LATATU
1. Omunu eye omunu, omoko.yupange, okunla locipango cahe upange, ekalo lyaposoka kwenda lyesanju lyupange okutatiwa oco hakatundeko. 
2. Vosi vakwete omoko, halokutepisako, ofeto yimosi kupange walisoka. 
3. Wosi olinga upange okwete omoko yofeto yasoka kwenda yesanju, okukwata ndeci epata lyahe ekalo limwe lyunu womumu kwenda yamisako, ndaciyongola vali ovi kwata vyokutata owigi. 
4. Omunu eye omunu okwete omoko yokutekula, lavakwavo olosindikatu okutyamla kolosindikatu vikwavo oco vatetwiye olonjongole vyaso. 
OCIHASU CAKWI AVALI LAKWLA
Omunu eye omunu okwete omoko yokupuyuka kwenda okupitisa otombo kwenda elyuviko lyasoka lyosimbu yupange kwenda epuyuko lyosimbu yifetiwa.
OCIHASU CAKWI AVALI LATLO
1. Omunu eye omunu okwete omoko yutunga womwenyo umwe wasoka oco akwate uhayele wahe, ekalo lyahe liwa kwenda lyepata lyahe haco lyokulya, okuwala, onjo ovikele vyuhayele, ndeci vo haco kovipange owigi aposokela; eye okwete omo yokutatiwa konjila yokukala okuti kakwete upange, kokuvela, eci ekuti kasilivilavali, kumbumba kokukukatoke kolonjila vikwavo vyokumyelisa ovikwata vyahe vyosi vyekwatiso kokwamako lovitangi vyulika wonjongole yahe. 
2. Kokucitiwa kwenda kumla okwete omoko yekwatiso limwe kwenda ekwatiso limwe lyavelapo. Omla vosi vacitiwa kavivala ale kosamwa yavo, vakwata etetwiyo limosi lyowigi. 
OCIHASU CAKWI AVALI LEPANDU
1. Omunu eye omunu okwete omoko yelilongiso. Elilongiso likale lyocali, ndeci cikala elilongiso lyokuyukiyako kwenda lyongusu. Elilongiso lyokuyukiyako te okulisiliginya. Elilongiso lyulogo kwenda lyepindiso te lisandwiwa; okweca onjongole yelilongiso lyavelapo liyulwiwe kokulisoka kwavosi kupange wekolelo lyawo. 
2. Elilongiso litave okuyuluka kukulihiso wosi womwenyo kwenda kongusu yocisumbilo komoko yomanu kwenda keyovo lyasoka. Oyo yece elomboloko, ongecelo kwenda ukamba pokati kolofeka vyosi kwenda awigi osi olomepele vyakova ale vakwetavo, eci ndeci okwamako kwovopange olofeka vyalikongela kokukwatisa ombembwa. 
3. Olofeka, kocipango, omoko yokunla elilongiso lyosi vaca komla vavo. 
OCIHASU CAKWI AVALI LEPANDU VALI
1. Omunu eye omunu okwete omoko yokukwatisa ndeci ayongola komwenyo wovituwa vyowigi : okukwata kovologo kwenda okukwatisa kokwamako kulogo kwenda ovowa aca. 
2. Omunu eye omunu okwete omoko yokutatiwa kolonfongole vyolondunge kwenda ovikwata vyalingiwa vyupange ulogo walivulu ale ovipapo ale olomapalo evi okuti ovyo efetikilo. 
OCIHASU CAKWI AVALI LECELLA
Omunu eye omunu okwete omoko yeci avyala, kesokiyo lyowigi kwenda kesokiyo lyolwali, ocihandeleko cimwe ndeci omoko kwenda ombembwa yipopiwa vukanda owu mupita eci calingiwa.
OCIHASU CAKWI AVALI LECIYA
1. Omunu okwete ovikele k