\_sh v3.0  400  Rotokas Text

\id The River
\au Maggie Guria

\ref Paragraph 1
\t ``Viapau oisio              ra   ovaupasi                   varao         oaraia                aite   taviparoveira,''                    oiveopa                              Raovi.
\m viapau   oisio              ra   ovau   -pa       -si       varao         oara          -ia     aite   tavi -pa       -ro        -veira    oive             -o        -pa       Raovi
\g NEG      this way/like this and  forget -PROG     -2/3.DL.M DEM.PROX.PL.N PRO.REL.3PL.N -at     father tell -PROG     -3.SG.M    -ANIM.HAB shout/yodel/yell -3.SG.F   -RP       name
\p NEG      ???                CONJ V.I    -SUFF.V.3 -SUFF.V.4 DEM           PRO.REL.3PL.N -SUFF.N N.???  V.I  -SUFF.V.3 -SUFF.VI.4 -SUFF.V.5 V.T              -SUFF.V.4 -SUFF.V.5 N.PN
\f ``No ken lus tingting wanema samting papa i bin tok,'' Naomi i bin singaut.
\fe ``Don't forget what Dad said,'' yelled Naomi.

\ref 2
\t Osa     Ira  ora  Reviti viapau uvupasiva.
\m osa     Ira  ora  Reviti viapau uvu        -pa       -si       -va
\g as/like name and  name   NEG    hear/smell -PROG     -2/3.DL.M -RP
\p CONJ    N.PN CONJ N.PN   NEG    V.T        -SUFF.V.3 -SUFF.V.4 -SUFF.VT.5
\f Tasol Ila na David no bin harim toktok.
\fe But Ila and David took no notice.

\ref 3
\t Ikaupaoro                     rokosiva                     eisire                       uukova.
\m ikau      -pa       -oro      roko    -si       -va        eisi               -re       uukova
\g run/hurry -PROG     -SIM      go down -2/3.DL.M -RP        that way/like that -ALLATIVE large river
\p V.T       -SUFF.V.3 -SUFF.V.4 ADV     -SUFF.V.4 -SUFF.VT.5 DEM                -SUFF     N.F
\f Tupela i bin hariap i go long wara .
\fe They raced to the river.

\ref Paragraph 4
\t Reviti kuvupato          verareva.
\m Reviti kuvupato          vera   -re        -va
\g name   shirt/jacket/coat remove -3.SG.M    -RP
\p N.PN   N.M               V.T    -SUFF.VT.4 -SUFF.VT.5
\f David i bin rausim siot bilong em.
\fe David pulled his shirt off.

\ref 5
\t ``Eakere        tuepauei?
\m eake  -re       tue  -pa       -u         -ei
\g what  -ALLATIVE wait -PROG     -2.SG      -PRES
\p INTER -SUFF     V.I  -SUFF.V.3 -SUFF.VI.4 -SUFF.VI.5
\f ``Yu waitim wanem samting?
\fe ``What are you waiting for?

\ref 6
\t Ee     viia            riakova
\m ee     vii     -a      riako -va
\g hey/eh 2.SG    -N      woman -FEM
\p EXCL   PRO.PER -SUFF.N N.F   -SUFF
\f ???
\fe Girlie, girlie!''

\ref Paragraph 7
\t Ira  ikauvira             avakaisiro kuvupatoa                 iava       verareva.
\m Ira  ikauvira             avakaisiro kuvupato          -a      iava       vera   -re        -va
\g name quickly/fast/rapidly button     shirt/jacket/coat -N      from/about remove -3.SG.M    -RP
\p N.PN ADV                  N.???      N.M               -SUFF.N PREP       V.T    -SUFF.VT.4 -SUFF.VT.5
\f Ila em i rausim buton long siot bilong em hariap.
\fe Ila unbottoned his shirt quickly.

\ref 8
\t Vaiterei rutu       iipasiepa                      raoaia                            kotopasia                     uukova     ivaraia.
\m vaiterei rutu       iipa      -si       -epa       rao               -a      -ia     kotopa               -sia     uukova     ivaraia
\g 2.DL.M   very/truly go on top -2/3.DL.M -RP        branch/stick/twig -N      -at     fishhook/hook/hanger -PURP    large riveron
\p PRO.PER  PH         ???       -SUFF.V.4 -SUFF.VI.5 N.N               -SUFF.N -SUFF.N N.N                  -SUFF.V.4N.F        POST
\f Tupela kalap antap long han bilong diwai i hangamap i go daun long wara.
\fe They both climbed onto a branch hanging over the water.

\ref Paragraph 9
\t Katai, erao, vopeva!''
\m katai  erao  vopeva
\g one    two   three
\p NUM    NUM   NUM
\f ``Wan, tu, tri!''
\fe ``One, two, three!''

\ref 10
\t Pikapie!
\m pikapie
\g splash
\p V.T
\f xxx
\fe Splash!

\ref 11
\t Ora  vasikesiepa                      uukova      sovaraia akeakepaoro                   tokoa          iare    uukova      vuruvuruia               roia.
\m ora  vasike      -si       -epa       uukova      sovaraia akeake    -pa       -oro      tokoa          iare    uukova      vuruvuruia               ro            -ia
\g and  allow/leave -2/3.DL.M -RP        large river inside   try/tempt -PROG     -SIM      island/country towards large river between/in the middle of DEM.PROX.SG.M -at
\p CONJ V.T         -SUFF.V.4 -SUFF.VI.5 N.F         POST     V.T       -SUFF.V.3 -SUFF.V.4 N.N            PREP    N.F         V.I                      PRO.DEM       -SUFF.N
\f Tupela i bin kalap na suim insait long wara; tupela i bin laik kamap long ailan long namel bilong wara.
\fe They dived in the water and headed for an island in the middle of the river.

\ref Paragraph 12
\t Osia vosia   tauaipaoro                          avasiepa                 uva  pirutu     kou  riro goruvira vusiva.
\m osia vosia   tauai           -pa       -oro      ava -si       -epa       uva  pirutu     kou  riro goruvira vusi                        -va
\g as   when/if distant/far off -PROG     -SIM      go  -2/3.DL.M -RP        so   tide/flood heap big  strongly burst forth/erupt/break out -RP
\p CONJ CONJ    LOC             -SUFF.V.3 -SUFF.V.4 V.I -SUFF.V.4 -SUFF.VI.5 CONJ N.???      ???  ADJ  ADV      V.T                         -SUFF.VT.5
\f Tasol taim tupela i bin go mo yet wara i bin strong mo yet.
\fe But as they got further out the current became strong.

\ref Paragraph 13
\t ``Riro goruvira aatari.
\m riro   goruvira aata -ri
\g big    strongly swim -2.SG
\p ADJ    ADV      V.T  -SUFF.VT.4
\f ``Suim strong.
\fe ``Swim hard.

\ref 14
\t Vosia   takauuvere                              ra   ragaiia        piturivere,''                    osa     puraroepa                  Reviti.
\m vosia   takau              -u         -vere     ra   ragai   -ia    pitu        -ri        -vere     osa     pura -ro        -epa       Reviti
\g when/if tired/disappointed -2.SG      -NF       and  1.SG    -at    hold/alight -2.SG      -NF       as/like say  -3.SG.M    -RP        name
\p CONJ    V.I                -SUFF.VI.4 -SUFF.V.5 CONJ PRO.PER -SUFF.NV.T         -SUFF.VT.4 -SUFF.V.5 CONJ    V.I  -SUFF.VI.4 -SUFF.VI.5 N.PN
\f Sapos yu tait, bai yu holim mi,'' David i bin tok.
\fe If you get tired, hold onto me,'' David said.

\ref 15
\t Uva  aatapasiva                          osia riro varivaripaepa                pirutu     kou.
\m uva  aata -pa       -si       -va        osia riro varivari      -pa       -epa pirutu     kou
\g so   swim -PROG     -2/3.DL.M -RP        as   big  mighty/strong -PROG     -RP  tide/flood heap
\p CONJ V.T  -SUFF.V.3 -SUFF.V.4 -SUFF.VT.5 CONJ V.I  V.I           -SUFF.V.3 -SUFFN.???      ???
\f Tupela boi i bin suim tasol wara i bin strong.
\fe The boys swam but the current was strong.

\ref Paragraph 16
\t ``Ragaiia       pitu.
\m ragai   -ia     pitu
\g 1.SG    -at     hold/alight
\p PRO.PER -SUFF.N V.T
\f Holim mi.
\fe ``Hold on to me.

\ref 17
\t Goruvira pitu,''     osia puraroepa             Reviti.
\m goruvira pitu        osia pura -ro        -epa  Reviti
\g strongly hold/alight as   say  -3.SG.M    -RP   name
\p ADV      V.T         CONJ V.I  -SUFF.VI.4 -SUFF.N.PN
\f Holim mi strong,'' David i bin tok.
\fe Hold tight,'' said David.

\ref 18
\t Reviti aatapareva                           oisio              rutu       osia siaka.
\m Reviti aata -pa       -re        -va        oisio              rutu       osia siaka
\g name   swim -PROG     -3.SG.M    -RP        this way/like this very/truly as   shark
\p N.PN   V.T  -SUFF.V.3 -SUFF.VT.4 -SUFF.VT.5 ???                PH         CONJ N.???
\f David i bin suim olsem sak.
\fe David swam like a shark.

\ref Paragraph 19
\t Ovuutavu                  rutuia             uva  pousiviropa                          tokoaia.
\m o-          vuuta -vu     rutu       -ia     uva  pou    -si       -viro     -pa       tokoa          -ia
\g this/these- time  -other  very/truly -at     so   arrive -2/3.DL.M -COMPL    -RP       island/country -at
\p PRE.N-      LOC   -SUFF.N PH         -SUFF.N CONJ V.I    -SUFF.V.4 -SUFF.V.3 -SUFF.V.5 N.N            -SUFF.N
\f I no long taim na tupela i kamap long ailan.
\fe At last they reached the island.

\ref 20
\t Uva  vekavekapaoro                           orageresiepa                                  voa  rogaraua,   vavaeara    ora  kokotoara    takauepa                      ora  upiaepa.
\m uva  vekaveka            -pa       -oro      oragere                  -si       -epa       voa  rogaraua    vavae -ara  ora  kokoto -ara  takau              -epa       ora  upia         -epa
\g so   gasp/breath heavily -PROG     -SIM      recline/lay oneself down -2/3.DL.M -RP        here shore/beach hand  -PL   and  leg    -PL   tired/disappointed -RP        and  in pain/sick -RP
\p CONJ V.T                 -SUFF.V.3 -SUFF.V.4 V.I.REFL                 -SUFF.V.4 -SUFF.VI.5 LOC  N.N         N.??? -SUFF CONJ N.???  -SUFF V.I                -SUFF.VI.5 CONJ V.I          -SUFF.VI.5
\f Tupela i ???; han na lek bilong tupela i bin tait na soa.
\fe They lay exhausted on the beach, their arms and legs were tired and sore.

\ref Paragraph 21
\t Rearea     isivaroia,                           Reviti oiso               puraroepa,
\m rearea     isivaro                      -ia     Reviti oiso               pura -ro        -epa
\g rest/relax after/reverse side/back side -at     name   this way/like this say  -3.SG.M    -RP
\p V.I        ???                          -SUFF.N N.PN   NPN                V.I  -SUFF.VI.4 -SUFF.VI.5
\f Bihain long tupela i bin malolo liklik, David i bin tok olsem, 
\fe After resting for a while, David said, 

\ref 21a
\t ``Aikara                            oarai                     vuavuvare                 tarave                        oarai                     aiosia.
\m aika                     -ra        oara          -i          vuavu     -va   -re       tara                -ve       oara          -i          aio -sia
\g Wait!/Hold on!/Be quiet! -1.SG      PRO.REL.3PL.N -ABS        something -FEM  -ALLATIVE look for/search for -SUB      PRO.REL.3PL.N -ABS        eat -PURP
\p EXCL                     -SUFF.VI.4 PRO.REL.3PL.N -N.SUFF.??? N.???     -SUFF -SUFF     V.T                 -SUFF.V.5 PRO.REL.3PL.N -N.SUFF.??? V.T -SUFF.V.4
\f ``Yumi tupela mas painim samting bilong kaikai.
\fe ``Let's find something to eat.

\ref 22
\t Vaaroia                   iipara               etekuuto       opitato.''
\m vaaro             -ia     iipa      -ra        etekuu -to     opita   -to
\g that person/thing -at     go on top -1.SG      short  -MASC   coconut -MASC
\p NDM?              -SUFF.N V.I       -SUFF.VI.4 V.I    -SUFF.N N.N     -SUFF.N
\f Bai mi go antap long sotpela kokonas long hap.''
\fe I'll climb the short coconut tree over there.''

\ref 23
\t Ira     takauvira                  toupareva                               tore-arapa            Reviti.
\m ira     takau              -vira   tou     -pa       -re        -va        tore      -arapa      Reviti
\g 3.SG.M  tired/disappointed -ADV    be/stay -PROG     -3.SG.M    -RP        stand up  -???        name
\p PRO.REL V.I                -SUFF.N V.I     -SUFF.V.3 -SUFF.VT.4 -SUFF.VT.5 V.I       -SUFF.V.??? N.PN
\f Ila i bin tait tumas long go antap.
\fe Ila was too tired to get up.

\ref 24
\t Voresiurava           kooru          voreroepa.
\m voresiura -va         kooru          vore    -ro        -epa
\g four      -with       unripe coconut go back -3.SG.M    -RP
\p NUM       -SUFF.N.??? N.N            IV      -SUFF.VI.4 -SUFF.VI.5
\f David i bin kisim i kam fopela kulau.
\fe David brought four young coconuts.

\ref 25
\t Voava      va-isi-reivuia                              uukaiosiepa              uva  kooruara             aiosiva.
\m voa  -va   va      -isi    -rei        -vu     -ia     uukaio -si       -epa    uva  kooru          -ara  aio -si       -va
\g here -FEM  3.SG.N  -CLASS  -N.DL       -other  -at     drink  -2/3.DL.M -RP     so   unripe coconut -PL   eat -2/3.DL.M -RP
\p LOC  -SUFF PRO.PER -SUFF.N -SUFF.N.CL1 -SUFF.N -SUFF.N V.I    -SUFF.V.4 -SUFF.VICONJ N.N            -SUFF V.T -SUFF.V.4 -SUFF.VT.5
\f Tupela i bin dringim wara bilong ol na kaikaim mit bilong ol.
\fe They drank the juice and ate the white flesh.

\ref Paragraph 26
\t ``Auoro voreve,''         osa     puraroepa                  Reviti.
\m auoro   vore    -ve       osa     pura -ro        -epa       Reviti
\g Hey!    go back -1.DL     as/like say  -3.SG.M    -RP        name
\p EXCL    IV      -SUFF.V.4 CONJ    V.I  -SUFF.VI.4 -SUFF.VI.5 N.PN
\f ``Yumi tupela mas go bek hariap,'' David i bin tok.
\fe ``We better get back soon,'' said David.

\ref 27
\t ``Vosia aite   taraipa,             ra   vegei     upo-reve.''
\m vosia   aite   tarai      -pa       ra   vegei     upo                 -re        -ve
\g when/if father understand -PROG     and  1.DL.EXCL strike/fight/murder -3.SG.M    -SUB
\p CONJ    N.???  V.I        -SUFF.V.3 CONJ PRO.PERS  V.T                 -SUFF.VT.4 -SUFF.V.5
\f ``Sapos papa painim aut, em bai kilim yumi tupela.''
\fe ``If papa finds out, he's going to kill us.''

\ref Paragraph 28
\t ``Auevai               ouve          tatagavai              ovusa pirutuva          varavira       toueve,''                    osa     puraroepa                  Reviti.
\m aue        -vai        ou  -ve       tataga     -vai        ovusa pirutuva          varavira       tou     -e         -ve       osa     pura -ro        -epa       Reviti
\g connective -NABS       get -SUB      corpse/log -NABS       while flash flood/flood downward/below be/stay -3.SG.F    -SUB      as/like say  -3.SG.M    -RP        name
\p CONN       -SUFF.N.??? V.T -SUFF.V.5 N.N        -SUFF.N.??? CONJ  N.F               ADV            V.I     -SUFF.VT.4 -SUFF.V.5 CONJ    V.I  -SUFF.VI.4 -SUFF.VI.5 N.PN
\f ``Yumi kisim hap diwai taim ei wara i go daun,'' David i bin tok olsem.
\fe ``Let's get a log, while the tide's low,'' said David.

\ref 29
\t ``Ra ivirove.''
\m ra   iviro      -ve
\g COMP cross over -1.DL
\p COMP V.T        -SUFF.V.4
\f ``Bai yumi kalapim wara.''
\fe ``We'll get across.''

\ref 30
\t Uva  tataga     kekesiva                  uva  ivusiva                   varapievira               uukova      iare.
\m uva  tataga     keke -si       -va        uva  ivu  -si       -va        varapie           -vira   uukova      iare
\g so   corpse/log look -2/3.DL.M -RP        so   pull -2/3.DL.M -RP        let down/put down -ADV    large river towards
\p CONJ N.N        V.T  -SUFF.V.4 -SUFF.VT.5 CONJ V.T  -SUFF.V.4 -SUFF.VT.5 V.T               -SUFF.N N.F         PREP
\f Tupela i bin painim hap diwai long arere, na tupela i bin kisim i go daun long wara.
\fe They found a log along the shore, and dragged it down to the water.

\ref Paragraph 31
\t ``Uvui-paveiei                                ra   ikauvira             avave,''      osia puraroepa                  Reviti.
\m uvui    -pa       -ve       -i     -ei        ra   ikauvira             ava -ve       osia pura -ro        -epa       Reviti
\g be able -PROG     -1.DL     -EPEN  -PRES      COMP quickly/fast/rapidly go  -1.DL     as   say  -3.SG.M    -RP        name
\p V.I     -SUFF.V.3 -SUFF.V.4 -INFIX -SUFF.VI.5 COMP ADV                  V.I -SUFF.V.4 CONJ V.I  -SUFF.VI.4 -SUFF.VI.5 N.PN
\f ``Yumi mas hariap'', David i bin tok.
\fe ``We must hurry,'' said David.

\ref 32
\t ``Pirutuva        epao     viaraia.
\m pirutuva          epao     viaraia
\g flash flood/flood exist/be high up
\p N.F               V.STAT   ???
\f ``Ei wara em i antap nau.
\fe ``The tide is high now.

\ref 33
\t Osia pirutu     kou  tavariopapere                              ra   aatare.''
\m osia pirutu     kou  tavario                -pa       -pere     ra   aata -re
\g as   tide/flood heap exchange/change places -PROG     -NF       and  swim -3.SG.M
\p CONJ N.???      ???  V.I                    -SUFF.V.3 -SUFF.V.5 CONJ V.T  -SUFF.VT.4
\f Tasol strong bilong wara bai senis klostu.''
\fe But the current will change its direction soon.''

\ref Paragraph 34
\t Tatagaua                                          peoro                  avasiepa                 voarire                              uva  akeakepasiva                             pausia.
\m tataga                             -ua            pe           -oro      ava -si       -epa       voari                      -re       uva  akeake    -pa       -si       -va        pau         -sia
\g corpse/rotten log laying on ground -narrow object leave/let be -SIM      go  -2/3.DL.M -RP        before/long ago/back there -ALLATIVE so   try/tempt -PROG     -2/3.DL.M -RP        plant/build -PURP
\p N.N                                -CLASS         V.I          -SUFF.V.4 V.I -SUFF.V.4 -SUFF.VI.5 TEMP                       -SUFF     CONJ V.T       -SUFF.V.3 -SUFF.V.4 -SUFF.VT.5 V.T         -SUFF.V.4
\f Tupela i bin mekim trip hap diwai i go long pinis bilong ailan na traim long sindaun antap long em.
\fe They floated the log to the end of the island and tried sitting on it.

\ref 35
\t Vurukoarei          ouisiva                             uva  vareiia          puurupaoro                       avasiepa                 tokoa          iava.
\m vuruko      -arei   ou               -isi    -va        uva  varei    -ia     puuru        -pa       -oro      ava -si       -epa       tokoa          iava
\g section off -DL     get/take/receive -CLASS  -RP        so   MED.DL.N -at     paddle canoe -PROG     -SIM      go  -2/3.DL.M -RP        island/country from/about
\p V.T         -SUFF.N V.T              -SUFF.N -SUFF.VT.5 CONJ DEM      -SUFF.N V.T          -SUFF.V.3 -SUFF.V.4 V.I -SUFF.V.4 -SUFF.VI.5 N.N            PREP
\f Tupela i bin kisim tupela hap stik na pul i go bek lusim ailan.
\fe They took two sticks and paddled away from the island.

\ref 36
\t Riro varivarivira puurupaoro                       avasiepa.
\m riro varivarivira puuru        -pa       -oro      ava -si       -epa
\g big  forcefully   paddle canoe -PROG     -SIM      go  -2/3.DL.M -RP
\p ADJ  ADV          V.T          -SUFF.V.3 -SUFF.V.4 V.I -SUFF.V.4 -SUFF.VI.5
\f Tupela i bin strong tru.
\fe They paddled hard and strong.

\ref 37
\t Voava      pousiviropa                          oisiri                uukova      rekasiaro.
\m voa  -va   pou    -si       -viro     -pa       oisiri                uukova      rekasi                               -aro
\g here -FEM  arrive -2/3.DL.M -COMPL    -RP       over there/back there large river mark the end/portion out/section off -POSS
\p LOC  -SUFF V.I    -SUFF.V.4 -SUFF.V.3 -SUFF.V.5 LOC                   N.F         V.T                                  -SUFF.N
\f I no long taim na tupela i bin kamap long arere bilong wara.
\fe At last they reached the side of the river.

\ref 38
\t Osia aiteto         ira     rokopareva                              raivaia                    eisire                       uukova,     uva  vaiterei kekereva.
\m osia aite   -to     ira     roko    -pa       -re        -va        raiva              -ia     eisi               -re       uukova      uva  vaiterei keke -re        -va
\g as   father -MASC   3.SG.M  go down -PROG     -3.SG.M    -RP        road/path/way/line -at     that way/like that -ALLATIVE large river so   2.DL.M   look -3.SG.M    -RP
\p CONJ N.???  -SUFF.N PRO.REL ADV     -SUFF.V.3 -SUFF.VT.4 -SUFF.VT.5 N.???              -SUFF.N DEM                -SUFF     N.F         CONJ PRO.PER  V.T  -SUFF.VT.4 -SUFF.VT.5
\f Tasol papa i bin kam daun long rot i go long wara na em i lukim tupela.
\fe But papa was coming down the track to the river and saw them.

\ref 39
\t ``Vovuutao             iava       viapau irai         voore,              rokopareve                             voore               uukova,''   osa     oiveroepa.
\m vo-   vuuta -o         iava       viapau ira     -i   voo       -re       roko    -pa       -re        -ve       voo       -re       uukova      osa     oive             -ro        -epa
\g SING- time  -3.SG.F    from/about NEG    3.SG.M  -??? this/here -ALLATIVE go down -PROG     -3.SG.M    -SUB      this/here -ALLATIVE large river as/like shout/yodel/yell -3.SG.M    -RP
\p PRE-  LOC   -SUFF.VI.4 PREP       NEG    PRO.REL -??? ???       -SUFF     V.I     -SUFF.V.3 -SUFF.VT.4 -SUFF.V.5 ???       -SUFF     N.F         CONJ    V.T              -SUFF.VI.4 -SUFF.VI.5
\f ``Long dispela taim nau nogat wanpela bai kam long wara,'' em i bin singaut.
\fe ``From now on no one will come to the river,'' he shouted.

\ref 40
\t ``Tutuu    raga      voo       ra   tootooara    opesipe          vei     iava.''
\m tutuu      raga      voo       ra   tootoo -ara  opesi      -pe   vei     iava
\g come close only/just this/here COMP live   -PL   end/finish -SUB  2.DL    from/about
\p V.???      ADV       ???       COMP V.???  -SUFF V.I        -V.SUFPRO.PER PREP
\f ``Yutupela i bin klostu i dai.''
\fe ``You almost lost your lives.''
