\_sh v3.0  400  Rotokas Text

\id My First Sago
\au David Kelly

\ref Paragraph 1
\t Igei      aao               oisio              ruipapaiei                                       ra   viaa         puraio                    vovokioia.
\m igei      aao               oisio              ruipa            -pa       -i         -ei        ra   viaa         pura           -io        vovokio -ia
\g 1.PL.EXCL extended families this way/like this like/want/desire -PROG     -1.PL.EXCL -PRES      COMP sago pudding make/do/create -1.PL.EXCL today   -at
\p PRO       N.N               ???                V.I              -SUFF.V.3 -SUFF.V.4  -SUFF.VI.5 COMP N.N          V.T            -SUFF.V.4  ???     -SUFF.N
\f Ol pamili bilong mi laik go wokim saksak tude.
\fe My family is going to make sago today.

\ref Paragraph 2
\t ``Tavauruuerao,''                   osia puraoi                   ragai   aakoaro.
\m tavauru        -u         -erao     osia pura -o        -i        ragai   aako        -aro
\g teenage girl   -2.SG      -NP       as   say  -3.SG.F   -PRES     1.SG    mother/aunt -POSS
\p N.???          -SUFF.VI.4 -SUFF.V.5 CONJ V.I  -SUFF.V.4 -SUFF.V.5 PRO.PER N.F         -SUFF.N
\f ``Yu bikpela meri nau,'' mama i bin tok olsem long mi.
\fe ``You are a big girl now,'' my mother says to me. 

\ref 3
\t Ragaire           uvuipauei                               ra   rovou                       viaa         purapaoro.
\m ragai   -re       uvui    -pa       -u         -ei        ra   rovo             -u         viaa         pura           -pa       -oro
\g 1.SG    -ALLATIVE be able -PROG     -2.SG      -PRES      COMP precede/go first -2.SG      sago pudding make/do/create -PROG     -DEP.SIM
\p PRO.PER -SUFF     V.I     -SUFF.V.3 -SUFF.VI.4 -SUFF.VI.5 COMP V.I              -SUFF.VI.4 N.N          V.T            -SUFF.V.3 -SUFF.V.4
\f ``Yu ken stat long wokim saksak tu.''
\fe ``You can start making sago too.''

\ref Paragraph 4
\t Katai tau erao igei      igoa             vatatopoiei
\m katai tau erao igei      igoa             vatatopo            -i         -ei
\g one   ten two  1.PL.EXCL PRO.REL.1.PL.EXC be ready/be careful -1.PL.EXCL -PRES
\p NUM   ADJ NUM  PRO       PRO.REL          V.I                 -SUFF.V.4  -SUFF.VI.5
\f Mipela twelpela i bin redi.
\fe Twelve of us get ready.

\ref 5
\t Voia      ragai   aakoaro,            aiteto, kauovariako,           paapaato vasiie, taataairara     taeva  ora  ragai.
\m voia      ragai   aako        -aro    aiteto  kauo -va   -riako      paapaato vasiie  taataa  -irara  taeva  ora  ragai
\g here/this 1.SG    mother/aunt -POSS   father  jump -FEM  -???.PL     uncle    ???     sibling -PL     sister and  1.SG
\p ???       PRO.PER N.F         -SUFF.N N.M     V.I  -SUFF -SUFF.N.??? N.M      ???     N.N2    -SUFF.N N.F    CONJ PRO.PER
\f Hia em mama, papa, anti, ankol, brata, susa, na mi.
\fe There is my mother, father, aunts, uncles, brothers, sister, and me.

\ref Paragraph 6
\t auero ouiovo                                oarapa                  ruipapaiei.
\m auero ou               -io        -vo       oara          -pa       ruipa            -pa       -i         -ei
\g ???   get/take/receive -1.PL.EXCL -IP       PRO.REL.3PL.N -for/with like/want/desire -PROG     -1.PL.EXCL -PRES
\p NP    V.T              -SUFF.V.4  -SUFF.V.5 PRO.REL.3PL.N -SUFF.N   V.I              -SUFF.V.3 -SUFF.V.4  -SUFF.VI.5
\f Mipela kisim ol samting mipela laikim.
\fe We get the things we need.

\ref 7
\t Oirara         voea   vararo                 ouivoi                                tetevu tatupaara.
\m oirara         voea   vara       -ro         ou               -i         -voi      tetevu tatupa         -ara
\g people/mankind 3.PL.M 3.PL.F     -PL         get/take/receive -3.PL      -PRES     sago   pliers/grinder -PL
\p N.???          PRO    PRO.3.PL.F -SUFF.N.??? V.T              -SUFF.VT.4 -SUFF.V.5 N.???  N.N            -SUFF
\f Ol man i kisim samting bilong katkatim saksak.
\fe The men get their sago choppers.

\ref 8
\t Ragai   aitearo        rera    oiraaro         ourevoi                  torara.
\m ragai   aite   -aro    rera    oira    -aro    ou  -re        -voi      torara
\g 1.SG    father -POSS   3.SG.M  3.SG.F  -POSS   get -3.SG.M    -PRES     axe
\p PRO.PER N.M    -SUFF.N PRO.PER PRO.PER -SUFF.N V.T -SUFF.VT.4 -SUFF.V.5 N.N2
\f Papa bilong mi em i kisim akis bilong em.
\fe My father also gets his axe.

\ref 9
\t Riakora           vairoo        varaaro            riropara                aio   tovopara                              aue        iava       purara                     parastikiara    oapara            sovaraia.
\m riako -ra         vairoo        vara       -aro    riro -pa    -ra         aio   tovo               -pa    -ra         aue        iava       pura           -ra         parastiki -ara  oapa  -ra         sovaraia
\g woman -PL         DEM.PROX.PL.F 3.PL.F     -POSS   big  -DERIV -PL         food  put/place/position -DERIV -PL         connective from/about make/do/create -PL         plastic   -PL   carry -PL         inside
\p N.F   -SUFF.N.??? PRO.DEM       PRO.3.PL.F -SUFF.N V.I  -SUFF  -SUFF.N.??? N.??? V.T                -SUFF  -SUFF.N.??? CONN       PREP       V.T            -SUFF.N.??? N.???     -SUFF V.T   -SUFF.N.??? POST
\f Ol meri kisim ol bikpela kontaina ol i wokim long plastik o metal, na plenti bek nogat plaua.
\fe The women get big containers made of plastic or metal, and lots of empty flour bags.

\ref 10
\t Igei      vaaro             tovoiovere                              viaaara.
\m igei      vaaro             tovo               -io        -vere     viaa         -ara
\g 1.PL.EXCL that person/thing put/place/position -1.PL.EXCL -NF       sago pudding -PL
\p PRO       NDM?              V.T                -SUFF.V.4  -SUFF.V.5 N.N          -SUFF
\nt What happens phonetically and phonologically when you have an underlying 'aaa' due to aa + -a?
\f Mipela bai putim saksak long ol bek.
\fe We will put sago into the bags.

\ref Paragraph 11
\t Ovirovuia        rugoopauei                                        oapa  oa      agasipierivere?,''                  ragai   aakoaro             ragai   akeevoi.
\m ovirovu  -ia     rugoo             -pa       -u         -ei        oapa  oa      agasipie       -ri        -vere     ragai   aako        -aro    ragai   ake -e         -voi
\g how many -at     think/reason/hope -PROG     -2.SG      -PRES      carry 3.SG.N  fill something -2.SG      -NF       1.SG    mother/aunt -POSS   1.SG    ask -3.SG.F    -PRES
\p INTER    -SUFF.N V.I               -SUFF.V.3 -SUFF.VI.4 -SUFF.VI.5 V.T   PRO.REL V.T            -SUFF.VT.4 -SUFF.V.5 PRO.PER N.F         -SUFF.N PRO.PER V.T -SUFF.VT.4 -SUFF.V.5
\f ``Hamaspela bek yu ting bai yu pulamapim?'' mama bin askim mi.
\fe ``How many bags do you think you will fill?'' my mother asks me.

\ref Paragraph 12
\t Orakotoiei                           votoia        eisire                       tuvuto           uva  tetevu kou    toupaivoi.
\m ora-      koto -i         -ei        voto  -ia     eisi               -re       tuvuto           uva  tetevu kou    tou     -pa       -i         -voi
\g REF-      hang -1.PL.EXCL -PRES      boat  -at     that way/like that -ALLATIVE swamp/muddy area so   sago   heap   be/stay -PROG     -1.PL.EXCL -PRES
\p SUFF.N/V- V.I  -SUFF.V.4  -SUFF.VI.5 N.??? -SUFF.N DEM                -SUFF     N.M              CONJ N.???  CLASS? V.I     -SUFF.V.3 -SUFF.V.4  -SUFF.V.5
\f Mipela i bin kalap long bot na go long tais i gat saksak.
\fe We get on the boat and go to the sago swamp.

\ref 13
\t Uva  oirara         voto  peoivoi                               osia uukova      rakavira         toupaevoi.
\m uva  oirara         voto  peo              -i         -voi      osia uukova      raka     -vira   tou     -pa       -e         -voi
\g so   people/mankind boat  push/shove/heave -3.PL      -PRES     as   large river dry/reef -ADV    be/stay -PROG     -3.SG.F    -PRES
\p CONJ N.???          N.??? V.T              -SUFF.VT.4 -SUFF.V.5 CONJ N.F         ???      -SUFF.N V.I     -SUFF.V.3 -SUFF.VT.4 -SUFF.V.5
\f Ol man i pusim bot taim wara i drai.
\fe The men push the boat when the water is shallow.

\ref 14
\t Eva      riro kaekae vuuta ouvo.
\m eva      riro kaekae vuuta ou  -vo
\g MED.SG.N big  long   time  get -IP
\p PRO.DEM  V.I  N.???  N.??? V.T -SUFF.V.5
\f Em i bin kisim longpela taim.
\fe It takes a long time.

\ref Paragraph 15
\t Tuvua            agasivira       toupaiva                                aue        iava       tetevuara    iava       rokarokaara.
\m tuvua            agasi   -vira   tou     -pa       -i         -va        aue        iava       tetevu -ara  iava       rokaroka         -ara
\g swamp/muddy area be full -ADV    be/stay -PROG     -3.PL      -RP        connective from/about sago   -PL   from/about thorn/spike/nail -PL
\p N.N              ADJ     -SUFF.N V.I     -SUFF.V.3 -SUFF.VT.4 -SUFF.VT.5 CONN       PREP       N.???  -SUFF PREP       N.???            -SUFF
\f Tais em i pulap long ol nil bilong saksak.
\fe The swamp is full of sago thorns.

\ref 16
\t Ragai   rorupaavoi                                        uvare   tasipareiia                tasipa-avoi.
\m ragai   roru               -pa       -a         -voi      uvare   tasipa -rei        -ia     tasi       -pa       -a         -voi
\g 1.SG    happy/glad/pleased -PROG     -1.SG      -PRES     because foot   -N.DL       -at     wear shoes -PROG     -1.SG      -PRES
\p PRO.PER V.T                -SUFF.V.3 -SUFF.VT.4 -SUFF.V.5 CONJ    N.N    -SUFF.N.CL1 -SUFF.N V.I        -SUFF.V.3 -SUFF.VT.4 -SUFF.V.5
\nt ???
\f Mi hamamas mi putim su bilong mi.
\fe I am glad I am wearing my shoes.

\ref 17
\t Ragai   vareiaro             oa      iava       rokarokara                   viapau uvuipai                     ra   ragai   togatogave                                osia rivukokare       varaua              rutu       aiopaivoi                          ragai   iava.
\m ragai   varei        -aro    oa      iava       rokaroka         -ra         viapau uvui    -pa       -i        ra   ragai   DUP-   toga                     -ve       osia rivuko   -kare   vara -ua            rutu       aio -pa       -i         -voi      ragai   iava
\g 1.SG    DEM.MED.DL.N -POSS   3.SG.N  from/about thorn/spike/nail -PL         NEG    be able -PROG     -PRES     COMP 1.SG    REDUP- spear/shoot with a spear -SUB      as   mosquito -PL     body -narrow object very/truly eat -PROG     -3.PL      -PRES     1.SG    from/about
\p PRO.PER PRO.DEM      -SUFF.N PRO.REL PREP       N.???            -SUFF.N.??? NEG    V.I     -SUFF.V.3 -SUFF.V.5 COMP PRO.PER REDUP- V.T                      -SUFF.V.5 CONJ N.F      -N.SUFF N.N  -SUFF.N.CLASS  PH         V.T -SUFF.V.3 -SUFF.VT.4 -SUFF.V.5 PRO.PER PREP
\f Ol nil i no inap sutim mi, tasol moskito bai kaikai olgeta skin bilong mi.
\fe The thorns don't hurt me, but mosquitoes are biting my whole body.

\ref Paragraph 18
\t Ragai   taataatoaro             riro-to      erakopa             guruvaro                     tetevu ourevoi                  varaia             tuitui kasi         purasia.
\m ragai   taataa  -to     -aro    riro -to     erako        -pa    guruva           -ro         tetevu ou  -re        -voi      vara       -ia     tuitui kasi         pura           -sia
\g 1.SG    sibling -MASC   -POSS   big  -MASC   dry/firewood -DERIV leaf/paper money -PL         sago   get -3.SG.M    -PRES     3.PL.F     -at     fire   build a fire make/do/create -DEP.PURP
\p PRO.PER N.N2    -SUFF.N -SUFF.N V.I  -SUFF.N N.N          -SUFF  N.N              -SUFF.N.??? N.???  V.T -SUFF.VT.4 -SUFF.V.5 PRO.3.PL.F -SUFF.N N.M    V.I          V.T            -SUFF.V.4
\f Bipela brata bilong mi em i kisim sampela lip bilong saksak i drai na wokim paia.
\fe My big brother gets some dry sago leaves and makes a fire.

\ref 19
\t Uva  kupareto rivukokare       tariore.
\m uva  kupareto rivuko   -kare   tario        -re
\g so   smoke    mosquito -PL     chase/pursue -3.SG.M
\p CONJ N.M      N.F      -N.SUFF V.T          -SUFF.VT.4
\f Smok bilong paia i rausim ol moskito.
\fe The smoke gets rid of the mosquitoes.

\ref Paragraph 20
\t Ragai   aitearo        taraiparoi                                tetevutoaia                    roira  uvuiparo                                ra   rera    toereve                         
\m ragai   aite   -aro    tarai      -pa       -ro        -i        tetevu -to     -a      -ia     roira  uvuipa                       -ro        ra   rera    toe        -re        -ve       aruvea    urio -ro        -erao     vara       tara                -sia      -aro    vata                                 *top -o         -vira   tou     -pa       -re
\g 1.SG    father -POSS   understand -PROG     -3.SG.M    -PRES     sago   -MASC   -N      -at     he/him tape measure/yardstick/ruler -3.SG.M    COMP 3.SG.M  chop/slice -3.SG.M    -SUB      yesterday come -3.SG.M    -NP       3.PL.F     look for/search for -PURP     -POSS   place/village/inhabitants of a place ***  -3.SG.F    -ADV    be/stay -PROG     -3.SG.M
\p PRO.PER N.M    -SUFF.N V.I        -SUFF.V.3 -SUFF.VI.4 -SUFF.V.5 N.???  -SUFF.N -SUFF.N -SUFF.N NPM    N.N                          -SUFF.VI.4 COMP PRO.PER V.T        -SUFF.VT.4 -SUFF.V.5 TEMP      V.I  -SUFF.VI.4 -SUFF.V.5 PRO.3.PL.F V.T                 -SUFF.V.4 -SUFF.N N.N                                  ***  -SUFF.VI.4 -SUFF.N V.I     -SUFF.V.3 -SUFF.VT.4
\f Papa bilong mi em i save wanem saksak bilong katim i go daun.
\fe My father knows what sago palm to cut down.

\ref 21
\t Aruvea    urioroerao                vara       tarasia                       aaro              vatatoparoi                        toesia.
\m aruvea    urio -ro        -erao     vara       tara                -sia      aa     -ro        vatatopa      -ro        -i        toe        -sia
\g yesterday come -3.SG.M    -NP       3.PL.F     look for/search for -DEP.PURP which  -3.SG.M    prepare/ready -3.SG.M    -PRES     chop/slice -DEP.PURP
\p TEMP      V.I  -SUFF.VI.4 -SUFF.V.5 PRO.3.PL.F V.T                 -SUFF.V.4 INTERR -SUFF.VI.4 V.???         -SUFF.VI.4 -SUFF.V.5 V.T        -SUFF.V.4
\nt ???
\f Em i bin go asde bilong painim wanem dispela i redi bilong katim.
\fe He came here yesterday to find one that is ready.

\ref 22
\t Rera    oiraaro         oure                        torara tetevuto       toesia.
\m rera    oira    -aro    ou               -re        torara tetevu -to     toe        -sia
\g 3.SG.M  3.SG.F  -POSS   get/take/receive -3.SG.M    axe    sago   -MASC   chop/slice -PURP
\p PRO.PER PRO.PER -SUFF.N V.T              -SUFF.VT.4 N.N2   N.???  -SUFF.N V.T        -SUFF.V.4
\f Em i kisim akis bilong em na katim saksak i go daun.
\fe He gets his axe and cuts down the sago palm.

\ref Paragraph 23
\t Uva  rakariara       toerevoiva.
\m uva  rakari    -ara  toe        -re        -voi      -va
\g so   skin/hide -PL   chop/slice -3.SG.M    -PRES     -RP
\p CONJ N.N       -SUFF V.T        -SUFF.VT.4 -SUFF.V.5 -SUFF.VT.5
\nt What's up with the verb's conjugation?
\f Na em i katim ol skin klostu long pangal.
\fe Then he cuts the bark along the trunk.

\ref 24
\t Rakariara      koakoare                               vorevira
\m rakari    -ara koakoa                      -re        vorevira
\g skin/hide -PL  bark a tree/remove the skin -3.SG.M    backward
\p N.N       -SUFFV.T.REDUP                   -SUFF.VT.4 ADV
\f Em i rausim skin i go bek.
\fe He peels the bark back.

\ref 25
\t Eva      oa      oisio                   koakoapapiroveira                                         osia riroisi      tapiako oue
\m eva      oa      oisio                   koakoa                      -pa       -piro     -veira    osia riro -isi    tapiako ou  -e
\g MED.SG.N 3.SG.N  this way/like this      bark a tree/remove the skin -PROG     -COMPL    -ANIM.HAB as   big  -CLASS  cassava get -3.SG.F
\p PRO.DEM  PRO.REL ???                     V.T.REDUP                   -SUFF.V.3 -SUFF.V.3 -SUFF.V.5 CONJ ADJ  -SUFF.N N.???   V.T -SUFF.VT.4
\f Em olsem rausim skin bilong bikpela tapiok.
\fe It is like peeling a giant cassava.

\ref 26
\t Govukoa     sovaraia oa      viapau gorupapeira.
\m govukoa     sovaraia oa      viapau gorupa -peira
\g stalk/trunk inside   3.SG.N  NEG    lock   -HAB
\p N.N         POST     PRO.REL NEG    N.N    -SUFF.V.5
\f Insait bilong dispela pangal i no strong.
\fe The inside of the trunk is very soft.

\ref Paragraph 27
\t Oire uva  oirara         vara       toeiva.
\m oire uva  oirara         vara       toe        -i         -va
\g okay so   people/mankind 3.PL.F     chop/slice -3.PL      -RP
\p EXCL CONJ N.???          PRO.3.PL.F V.T        -SUFF.VT.4 -SUFF.VT.5
\nt I think the first 'a' of 'vara' should be long.
\f Nau ol man i mas katkatim.
\fe Now the men have to chop it up.

\ref 28
\t Vooia             varaaro            ouiva                     tatu            uva  pauaepa                   govukoa     ruvaraia.
\m voo       -ia     vara       -aro    ou  -i         -va        tatu            uva  pau -a         -epa       govukoa     ruvaraia
\g this/here -at     3.PL.F     -POSS   get -3.PL      -RP        hit/shoot arrow so   sit -3.PL      -RP        stalk/trunk near/close
\p ???       -SUFF.N PRO.3.PL.F -SUFF.N V.T -SUFF.VT.4 -SUFF.VT.5 V.T             CONJ V.I -SUFF.VI.4 -SUFF.VI.5 N.N         POST
\f Ol i kisim ol samting bilong katkatim na sindaun klostu long pangal.
\fe They get their choppers and sit next to the trunk.

\ref 29
\t Rovoaepa                               toepaoro.
\m rovo             -a         -epa       toe        -pa       -oro
\g precede/go first -3.PL      -RP        chop/slice -PROG     -DEP.SIM
\p V.I              -SUFF.VI.4 -SUFF.VI.5 V.T        -SUFF.V.3 -SUFF.V.4
\f Ol i stat long katkatim.
\fe They start chopping.

\ref 30
\t Oire uva  virikasiaepa.
\m oire uva  virikasi           -a         -epa
\g okay so   very hot/difficult -3.PL      -RP
\p EXCL CONJ V.I                -SUFF.VI.4 -SUFF.VI.5
\f Klostu ol i swet.
\fe Soon they are sweating.

\ref 31
\t Rirovira        rutu       kasiiraoepa                   tuvuaia.
\m rirovira        rutu       kasi         -irao -epa       tuvua            -ia
\g largely/greatly very/truly build a fire -EMP  -RP        swamp/muddy area -at
\p ADV             PH         V.I          -EMP  -SUFF.VI.5 N.N              -SUFF.N
\f Em i hot tru insait long tais.
\fe It is very hot in the swamp.

\ref Paragraph 32
\t Vosia   ragai   aitearo        toepareva                   uva  kuuriparoepa.
\m vosia   ragai   aite   -aro    toepa -re        -va        uva  kuuri -pa       -ro        -epa
\g when/if 1.SG    father -POSS   right -3.SG.M    -RP        so   grunt -PROG     -3.SG.M    -RP
\p CONJ    PRO.PER N.M    -SUFF.N ???   -SUFF.VT.4 -SUFF.VT.5 CONJ V.I   -SUFF.V.3 -SUFF.VI.4 -SUFF.VI.5
\f Taim papa bilong mi em i kutim, em i ???.
\fe When my father chops, he grunts.

\ref 33
\t Vosia   ragai   taataatoaro             riro-to      toepareva                                  uva  viokekeparoepa.
\m vosia   ragai   taataa  -to     -aro    riro -to     toe        -pa       -re        -va        uva  viokeke                  -pa       -ro        -epa
\g when/if 1.SG    sibling -MASC   -POSS   big  -MASC   chop/slice -PROG     -3.SG.M    -RP        so   whistle with pursed lips -PROG     -3.SG.M    -RP
\p CONJ    PRO.PER N.N2    -SUFF.N -SUFF.N V.I  -SUFF.N V.T        -SUFF.V.3 -SUFF.VT.4 -SUFF.VT.5 CONJ V.I                      -SUFF.V.3 -SUFF.VI.4 -SUFF.VI.5
\f Taim bikpela brata bilong mi em i kutim, em i wisal.
\fe When my big brother chops, he whistles.

\ref 34
\t Ari     vosia   ragai   paapaaaro      toe-pareva,                                uva  vagotoparoepa.
\m ari     vosia   ragai   paapaa -aro    toe        -pa       -re        -va        uva  vagoto               -pa       -ro        -epa
\g yes/but when/if 1.SG    uncle  -POSS   chop/slice -PROG     -3.SG.M    -RP        so   cough/cold (illness) -PROG     -3.SG.M    -RP
\p CONJ    CONJ    PRO.PER N.M    -SUFF.N V.T        -SUFF.V.3 -SUFF.VT.4 -SUFF.VT.5 CONJ V.I                  -SUFF.V.3 -SUFF.VI.4 -SUFF.VI.5
\f Taim ankol bilong mi em i kutim, em i kus.
\fe When my uncle chops, he coughs.

\ref Paragraph 35
\t Agesipievira       gurukopai.
\m agesipie   -vira   guruko     -pa       -i
\g make laugh -ADV    make noise -PROG     -PRES
\p V.T        -SUFF.N V.T        -SUFF.V.3 -SUFF.V.5
\f Dispela nois em i puni.
\fe It sounds funny.

\ref 36
\t Toetoe,                kuuri.
\m toetoe                 kuuri
\g chop or cut repeatedly grunt
\p V.T                    V.I
\f Kutim, kutim, pulim win strong..
\fe Chop, chop, grunt.

\ref 37
\t Toetoe                 viokeke.
\m toetoe                 viokeke
\g chop or cut repeatedly whistle with pursed lips
\p V.T                    V.I
\f Kutim, kutim, wisol.
\fe Chop, chop, whistle.

\ref 38
\t Toetoe                 vagoto.
\m toetoe                 vagoto
\g chop or cut repeatedly cough/cold (illness)
\p V.T                    V.I
\f Kus, kus, kus.
\fe Chop, chop, cough.

\ref Paragraph 39
\t Oire uva  oirato          oaravu                toereva                          govukoa     garepa              visivi.
\m oire uva  oira    -to     oara          -vu     toe        -re        -va        govukoa     gare         -pa    visivi
\g okay so   3.SG.F  -MASC   PRO.REL.3PL.N -other  chop/slice -3.SG.M    -RP        stalk/trunk small/little -DERIV diminutive marker
\p EXCL CONJ PRO.PER -SUFF.N PRO.REL.3PL.N -SUFF.N V.T        -SUFF.VT.4 -SUFF.VT.5 N.N         V.I          -SUFF  GR
\nt Follow up on 'visivi'.
\f Nau ol man i kutim sampela pangal i go long ol liklik hap.
\fe Now the men have chopped some of the trunk into very small pieces.

\ref 40
\t Oire riakora           ora  oviiriako         oaravu                ouiva                     toetoepara                                govukoara               vara       pigisia                           aue        tapo          uuko.
\m oire riako -ra         ora  ovii  -riako      oara          -vu     ou  -i         -va        toetoe                 -pa    -ra         govukoa     -ra         vara       pigi                    -sia      aue        tapo          uuko
\g okay woman -PL         and  child -???.PL     PRO.REL.3PL.N -other  get -3.PL      -RP        chop or cut repeatedly -DERIV -PL         stalk/trunk -PL         3.PL.F     twist/squeeze/wring out -DEP.PURP connective also/too/with water
\p EXCL N.F   -SUFF.N.??? CONJ N.N2  -SUFF.N.??? PRO.REL.3PL.N -SUFF.N V.T -SUFF.VT.4 -SUFF.VT.5 V.T                    -SUFF  -SUFF.N.??? N.N         -SUFF.N.??? PRO.3.PL.F V.T                     -SUFF.V.4 CONN       POST          N.???
\f Na ol meri wantaim ol pikinini meri i kisim ol pangal na skwisim wantaim wara.
\fe The women and girls take some of the chopped trunk and squeeze it with water.

\ref 41
\t Uva  uukoa turuepavira orapore-pa.
\m uva  uukoa turuepavira orapore  -pa
\g so   water red         become   -RP
\p CONJ N.N   ADV         V.I.REFL -SUFF.V.5
\f Wara em i kamap ret.
\fe The water turns red.

\ref 42
\t Uva  varapaepa                              riroa        iare    koriteira.
\m uva  vara              -pa       -epa       riro -a      iare    koriteira
\g so   come down/descend -PROG     -RP        big  -N      towards container
\p CONJ V.I               -SUFF.V.3 -SUFF.VI.5 V.I  -SUFF.N PREP    N.???
\f Em i pundaun i go insait long ol bikpela kontaina.
\fe It runs down into the big containers.

\ref Paragraph 43
\t Vapa              ruipaparai.
\m va      -pa       ruipa            -pa       -ra        -i
\g 3.SG.N  -for/with like/want/desire -PROG     -1.SG      -PRES
\p PRO.PER -SUFF.N   V.I              -SUFF.V.3 -SUFF.VI.4 -SUFF.V.5
\nt What's up w/ the verb? It's a misspelling, no? And 'vapa'?
\f Mi laikim dispela long numbawan taim.
\fe I like this at first.

\ref 44
\t Eva        agesipiea.
\m eva        agesipie   -a
\g MED.3.SG.N make laugh -N
\p DEM        V.T        -SUFF.N
\f Em i bin gutpela.
\fe It is fun.

\ref 45
\t Osia utupaua               visivi            ragaiva             vavaeara    upiai.
\m osia utupaua               visivi            ragai   -va         vavae -ara  upia         -i
\g as   following after/later diminutive marker 1.SG    -with       hand  -PL   in pain/sick -PRES
\p CONJ TEMP                  GR                PRO.PER -SUFF.N.??? N.??? -SUFF V.I          -SUFF.V.5
\f Tasol i no longtaim na han bilong mi i soa.
\fe But soon my arms are sore.

\ref 46
\t Ragai   eva      puraavo                             katai vokiia            vaoia.
\m ragai   eva      pura           -a         -vo       katai voki      -ia     vao             -ia
\g 1.SG    MED.SG.N make/do/create -1.SG      -IP       one   day/ time -at     DEM.PROX.3.SG.N -at
\p PRO.PER PRO.DEM  V.T            -SUFF.VT.4 -SUFF.V.5 NUM   N.N       -SUFF.N PRO.DEM         -SUFF.N
\f Mi mas wokim dispela long wanpela de olgeta.
\fe I have to do this all day.

\ref 47
\t Ragai   vovuripaviaro                                         vavae.
\m ragai   vo-   vuri                       -pa    -vi   -aro    vavae
\g 1.SG    SING- bad/inferior/spoiled/wrong -DERIV -DIM  -POSS   hand
\p PRO.PER PRE-  V.I                        -SUFF  -SUFF -SUFF.N N.???
\f Ol trangu han bilong mi.
\fe My poor arms.

\ref Paragraph 48
\t Uva  utupaua               revasipa      petoavo                            uukoa.
\m uva  utupaua               revasi -pa    peto          -a         -vo       uukoa
\g so   following after/later bleed  -DERIV overturn/pour -1.SG      -IP       water
\p CONJ TEMP                  V.I    -SUFF  V.T           -SUFF.VT.4 -SUFF.V.5 N.N
\f Bihain mi kapsaitim retpela wara i go insait long kontaina bilong mi.
\fe After a while I pour the red water out of my container.

\ref 49
\t Koriteira iava       uva  va     vituaroia             riroara    rutu       vearopara                popotepara                           viaa.
\m koriteira iava       uva  va     vituaro       -ia     riroara    rutu       vearo -pa    -ra         popote            -pa    -ra         viaa
\g container from/about so   3.SG.N origin/source -at     plenty/may very/truly good  -DERIV -PL         whiten/turn white -DERIV -PL         sago pudding
\p N.???     PREP       CONJ PRO.PERN.N           -SUFF.N ADV        PH         V.I   -SUFF  -SUFF.N.??? V.I               -SUFF  -SUFF.N.??? N.N
\f Long as bilong kontaina i bin gat plenti naispela waitpela saksak.
\fe At the bottom is lots of nice white sago!

\ref 50
\t Uva  va      tovoavo                                 voo       ragai   varoia          paraupa      oapaa.
\m uva  va      tovo               -a         -vo       voo       ragai   varo    -ia     parau -pa    oapaa
\g so   3.SG.N  put/place/position -1.SG      -IP       this/here 1.SG    clothes -at     flour -DERIV sack
\p CONJ PRO.PER V.T                -SUFF.VT.4 -SUFF.V.5 ???       PRO.PER N.N     -SUFF.N N.??? -SUFF  N.N
\f Mi putim insait long plaua bek bilong mi.
\fe I put it into my flour bag.

\ref 51
\t Ragai   vaaro           rovopa             viaa.
\m ragai   va      -aro    rovopa             viaa
\g 1.SG    3.SG.N  -POSS   main/primary/first sago pudding
\p PRO.PER PRO.PER -SUFF.N V.I?               N.N
\f Numbawan saksak bilong mi!
\fe My first sago!

\ref Paragraph 52
\t Uva  vokia            opesiaroia                    kareiei.
\m uva  voki     -a      opesiaro              -ia     kare   -i         -ei
\g so   day/time -N      end/finish/conclusion -at     return -1.PL.EXCL -PRES
\p CONJ N.N      -SUFF.N N.N                   -SUFF.N V.I    -SUFF.V.4  -SUFF.VI.5
\f Long pinis bilong de mipela i go long ples.
\fe At the end of the day we go home.

\ref 53
\t Vurivira     rutu       raveraverai.
\m vurivira     rutu       raverave     -ra        -i
\g badly/ruined very/truly weaken/tired -1.SG      -PRES
\p ADV          PH         V.I          -SUFF.VI.4 -SUFF.V.5
\f Mi tait nogut tru.
\fe I am very tired.

\ref 54
\t Ragai   viapau uvuiparai                              ra   ragai   vo-oapareiaro                   kaepiea                     viaa         oaparei.
\m ragai   viapau uvui    -pa       -ra        -i        ra   ragai   vo-   oapa  -rei        -aro    kaepie           -a         viaa         oapa  -rei
\g 1.SG    NEG    be able -PROG     -1.SG      -PRES     COMP 1.SG    SING- carry -N.DL       -POSS   hoist/lift/raise -1.SG      sago pudding carry -N.DL
\p PRO.PER NEG    V.I     -SUFF.V.3 -SUFF.VI.4 -SUFF.V.5 COMP PRO.PER PRE-  V.T   -SUFF.N.CL1 -SUFF.N V.T              -SUFF.VT.4 N.N          V.T   -SUFF.N.CL1
\f Mi no inap long liftimapim tupela bek saksak bilong mi.
\fe I can hardly lift my two bags of sago.

\ref Paragraph 55
\t Uva  vokie                      osia kareiei.
\m uva  voki         -e            osia kare   -i         -ei
\g so   become night -IP           as   return -1.PL.EXCL -PRES
\p CONJ V.I          -SUFF.VI???.5 CONJ V.I    -SUFF.V.4  -SUFF.VI.5
\f I bin tudak taim mipela kamap long ples.
\fe It is dark when we get home.

\ref 56
\t Uva  ragai   aakoaro             vooapaarei          rutu       vateevo                   upiapavapa.
\m uva  ragai   aako        -aro    vo-   oapa  -arei   rutu       vate -e         -vo       upia         -pa       -va   -pa
\g so   1.SG    mother/aunt -POSS   SING- carry -DL     very/truly give -3.SG.F    -IP       in pain/sick -PROG     -FEM  -for/with
\p CONJ PRO.PER N.F         -SUFF.N PRE-  V.T   -SUFF.N PH         V.T  -SUFF.VT.4 -SUFF.V.5 V.I          -SUFF.V.3 -SUFF -SUFF.N
\f Mama bilong mi em i givim tupela bek saksak bilong mi long wanpela sik meri.
\fe My mother gives both my bags of sago to a woman who is sick.

\ref Paragraph 57
\t Eva        ragai   vaaro             rovopa             viaa.
\m eva        ragai   vaaro             rovopa             viaa
\g MED.3.SG.N 1.SG    that person/thing main/primary/first sago pudding
\p DEM        PRO.PER NDM?              ADJ?               N.N
\f ``Em numbawan saksak bilong mi,'' mi tokim meri.
\fe ``It is my first sago,'' I tell the woman.

\ref 58
\t Ragai   riakova     taviavo             oisio              rugooparai                                   evapa              ruipapau.
\m ragai   riako -va   tavi -a         -vo oisio              rugoo             -pa       -ra        -i    eva      -pa       ruipa            -pa       -u
\g 1.SG    woman -FEM  tell -1.SG      -IP this way/like this think/reason/hope -PROG     -1.SG      -PRES MED.SG.N -for/with like/want/desire -PROG     -2.SG
\p PRO.PER N.F   -SUFF V.I  -SUFF.VT.4 -SUF???                V.I               -SUFF.V.3 -SUFF.VI.4 -SUFF.PRO.DEM  -SUFF.N   V.I              -SUFF.V.3 -SUFF.VI.4
\f ``Mi ting yu laikim.''
\fe ``I hope you like it.''
