# Podręcznik gry Szachy

## Wprowadzenie

### Ogólne informacje

Szachy to gra strategiczna dla dwóch osób. Szachy GNOME to szachy w 2D lub 3D, rozgrywane pomiędzy graczem a komputerem lub dwoma graczami. Szachy GNOME wykrywa zainstalowane mechanizmy szachowe dla graczy sterowanych przez komputer. Gra została napisana przez Roberta Ancella, i jest teraz częścią Gier GNOME.

Szachy GNOME zostały napisane w języku Python za pomocą bibliotek GTK+ i cairo do wyświetlania szachownicy i figur. Opcjonalnie dostępna jest obsługa 3D za pomocą standardu OpenGL przez biblioteki OpenGL dla języka Python i GtkGLExt. Podobnie jak w przypadku większości współczesnych programów 3D, zalecane jest sprzętowe przyspieszenie, ale gra powinna działać też bez niego. Szachy GNOME zawierają mechanizm GNU Chess jako domyślną sztuczną inteligencję. Można grać w trybie sieciowym przeciwko innym graczom w Internecie.

Szachy są rozgrywane na kwadratowej szachownicy, składającej się z 64 pól o naprzemiennych kolorach. Każdy gracz zaczyna grę z szesnastoma figurami: jednym królem, jednym hetmanem, dwoma wieżami, dwoma skoczkami, dwoma gońcami i ośmioma pionkami. Jeden gracz używa białych figur, a drugi czarnych. Białe zaczynają grę. Gracze na zmianę wykonują ruchy swoimi figurami. Część ruchów powoduje „zbicie” figury przeciwnika, co zdejmuje ją z szachownicy. Celem gry jest zamatowanie króla przeciwnika. Dzieje się to, kiedy król jest zagrożony zbiciem (w szachu) i nie ma możliwości uratowania go w następnym ruchu. Od powstania gry znawcy rozwinęli rozbudowane strategie i taktyki.

Obecna forma gry pojawiła się w południowej Europie w drugiej połowie piętnastego wieku, rozwijając się z podobnej, znacznie starszej gry pochodzenia azjatyckiego. Szachy to jedna z najpopularniejszych gier na świecie. Tradycja szachów wyczynowych zaczęła się w szesnastym wieku. Pierwszy oficjalny Mistrz Świata, Wilhelm Steinitz, zdobył tytuł w 1886 roku. Władimir Kramnik to obecny, 14. już Mistrz. Co dwa lata rozgrywane są drużynowe olimpiady szachowe. Od dwudziestego wieku dwie międzynarodowe organizacje, Międzynarodowa Federacja Szachowa i Międzynarodowa Federacja Szachowej Gry Korespondencyjnej, organizują i nadzorują najważniejsze turnieje szachowe i nadawanie tytułów międzynarodowych.

Jednym z celów pierwszych informatyków było stworzenie maszyny grającej w szachy, a dzisiejsze szachy są pod głębokim wpływem przytłaczających możliwości obecnych programów szachowych. W 1997 roku mecz między Garri Kasparowem, wtedy Mistrzem Świata, a programem szachowym Deep Blue firmy IBM udowodnił, że komputery są w stanie pokonać nawet najsilniejszych graczy.

Aby uruchomić grę Szachy GNOME, wybierz Szachy z podmenu Gry Głównego menu lub wpisz `gnome-chess` w wierszu poleceń.

## Gra w Szachy GNOME

### Główne okno gry

Uruchomienie Szachów GNOME wyświetla główne okno, widoczne poniżej. Gra się wykonując ruchy za pomocą myszy. Gracze naprzemiennie wykonują ruchy figurami w odpowiednim kolorze, przesuwając je z jednej pozycji na inną dozwoloną. Główne okno gry jest podzielone na trzy główne obszary: za pomocą górnego menu i paska narzędziowego można wykonać większość działań w grze. Szachownica znajduje się na środku okna, gdzie gra się przesuwając figury za pomocą myszy. Panel przebiegu gry jest wyświetlany na dole, gdzie dostępne są informacje o przebiegu gry, pozostałym czasie na ruch i przyciski do wyświetlania poprzednich i następnych ruchów.

#### Główne okno Szachów GNOME

Główne okno Szachów GNOME.

### Rozpoczynanie nowej gry

Aby rozpocząć nową grę, kliknij przycisk Nowa gra na pasku narzędziowym.

### Menu

Pasek menu, położony na górze Głównego okna, zawiera następujące menu:

Gra

- To menu zawiera:

  - Ctrl+N Nowa Rozpoczyna nową grę.

  - Ctrl+O Otwórz Wczytuje poprzednio zapisaną grę.

  - Ctrl+S Zapisz Zapisuje obecną grę.

  - Zapisz jako Zapisuje obecną grę w nowym pliku.

  - Ctrl+L Gra sieciowa Rozpoczyna grę wieloosobową przez sieć za pomocą serwisu GGZ Gaming Zone.

  - Zrezygnuj Oddaje grę — przeciwnik wygrywa.

  - Zaproponuj remis Jeśli remis zostaje przyjęty, gra kończy się bez wygranej żadnego gracza.

  - Ctrl+Q Zakończ Kończy grę.

Widok

- To menu zawiera:

  - F11 Pełny ekran Wyświetla grę na pełnym ekranie.

  - Widok trójwymiarowy Włącza widok trójwymiarowy za pomocą OpenGL. Wymaga zainstalowania bibliotek OpenGL i GTKGLExt dla języka Python, a także właściwego ustawienia karty graficznej. Skontaktuj się z administratorem komputera, jeśli występują problemy. Zawsze można grać w szachy w trybie dwuwymiarowym.

  - Wyświetl dzienniki Wyświetla dzienniki do debugowania Szachów GNOME i używanych mechanizmów szachowych.

Ustawienia

- To menu zawiera:

  - Preferencje Otwiera okno do zmiany preferencji.

Pomoc

- To menu zawiera:

  - F1 Spis treści Wyświetla ten podręcznik.

    O programie Otwiera okno O programie, wyświetlające podstawowe informacje o Szachach GNOME, takie jak nazwiska autorów i numer wersji.

## Reguły gry

W szachy gra się na kwadratowej szachownicy o ośmiu rzędach (zwanych liniami poziomymi i oznaczonymi cyframi od 1 do 8) i ośmiu kolumnach (zwanych liniami pionowymi i oznaczonymi literami od a do h) pól. Kolory tych 64 pól są naprzemiennie jasne i ciemne. Szachownica jest ułożona tak, aby każdy gracz miał białe pole po prawej stronie pierwszego rzędu, a figury są ułożone tak jak na ilustracji, gdzie każdy hetman znajduje się na polu o swoim kolorze.

Każdy gracz zaczyna grę z szesnastoma figurami: jednym królem, jednym hetmanem, dwoma wieżami, dwoma skoczkami, dwoma gońcami i ośmioma pionkami. Jeden gracz używa białych figur, a drugi czarnych. Białe zaczynają grę. Kolory są wybierane za zgodą graczy, losowo lub przez prowadzącego turniej. Gracze na zmianę wykonują ruch jedną własną figurą (z wyjątkiem roszady, w której ruszają się dwie figury naraz). Figury ruszają się do pustego pola lub pola zajętego przez figurę przeciwnika, zbijając ją i zdejmując z szachownicy. Poza jednym wyjątkiem (bicie w przelocie), wszystkie figury zbijają figury przeciwnika ruszając się na pole zajęte przez figurę przeciwnika.

#### Król

Kiedy król jest atakowany przez jedną (lub czasem dwie) figury przeciwnika, to gracz jest w szachu. W takiej sytuacji dozwolone są tylko ruchy zdejmujące szach. Gracz nie może wykonać żadnego ruchu, który zaszachowałby jego króla. Celem gry jest zamatowanie przeciwnika, co ma miejsce, kiedy jego król jest w szachu i nie ma możliwych ruchów, które zdjęłyby szach.

Król może ruszać się o jedno pole poziomo, pionowo lub ukośnie. Raz na grę król może wykonać specjalny podwójny ruch, zwany roszadą. Roszada polega na ruchu króla dwa pola w stronę wieży, a następnie ruchu wieży na pole, przez które przeszedł król. Roszada jest dozwolona tylko, jeśli spełniono te warunki:

- Gracz nie ruszył jeszcze króla i danej wieży.

- Nie może być żadnych figur między królem a wieżą.

- Król nie może być w szachu, ani nie może przechodzić przez pola atakowane przez figury przeciwnika. Tak jak w przypadku każdego ruchu, roszada jest niedozwolona, jeśli spowodowałaby zaszachowanie króla.

- Król i wieża muszą być na tej samej linii (aby wykluczyć roszadę z przemienionym pionkiem).

#### Wieża

Wieża rusza się o dowolną liczbę pustych pól pionowo lub poziomo (bierze także udział w specjalnym ruchu króla, roszadzie).

#### Goniec

Goniec rusza się o dowolną liczbę pustych pól w dowolnym kierunku, ale tylko po przekątnej (ukośnie). Zauważ, że goniec nigdy nie zmienia koloru pola, więc gracze mówią o „jasnopolowych” i „ciemnopolowych” gońcach.

#### Hetman

Hetman może ruszać się o dowolną liczbę pustych pól ukośnie, poziomo lub pionowo.

#### Skoczek

Skoczek może przeskakiwać przez inne figury i ruszać się o dwa miejsca poziomo i jedno miejsce pionowo (lub odwrotnie), wykonując ruch w kształcie litery „L”. Skoczek na środku szachownicy ma osiem pól, na które może się ruszyć. Zauważ, że każdy ruch skoczka powoduje zmianę koloru zajmowanego przez niego pola.

#### Pionki

Pionki mają najbardziej złożone reguły ruchu: pionek może ruszyć się naprzód o jedno pole, jeśli jest ono puste. Jeśli pionek nie wykonał jeszcze żadnego ruchu, to może ruszyć się o dwa pola do przodu, jeśli oba pola są puste. Pionek nie może ruszać się do tyłu. Po wykonaniu takiego początkowego ruchu o dwa pola, który umieszcza pionka w poziomym sąsiedztwie pionka przeciwnika, pionek przeciwnika może zbić tego pionka w przelocie, tak jakby ruszył się naprzód tylko o jedno pole zamiast dwóch, ale tylko w kolejnym ruchu. Pionki to jedyne figury bijące inaczej, niż się ruszają. Mogą one zbić figurę przeciwnika po jednym z dwóch miejsc sąsiednich do miejsca przed nimi (tzn. dwa pola po przekątnej przed nimi), ale nie mogą ruszać się na te miejsca, kiedy są puste. Jeśli pionek doszedł na ósmą linię, to jest przemieniany (promowany) na hetmana, wieżę, gońca lub skoczka tego samego koloru. W praktyce pionki prawie zawsze przemieniane są na hetmana.

#### Pozostałe reguły ruchu

Z wyjątkiem skoczków, figury nie mogą się przeskakiwać. Figury gracza nie mogą być omijane, jeśli są na linii ruchu, ani ze sobą zamieniane. Figury przeciwnika nie mogą być omijane, ale mogą być zbijane. Po zbiciu figury, atakująca figura zastępuje figurę przeciwnika na tym polu (jedynym wyjątkiem jest bicie w locie). Zbita figura jest wtedy zdejmowana z szachownicy i nie może na nią wrócić w tej grze. Króla nie można zbić, tylko zaszachować. Jeśli gracz nie może uratować króla z szachu, to powstaje mat i gracz przegrywa.

Szachy nie muszą kończyć się matem — jeden z graczy może poddać grę, jeśli sytuacja wydaje się nie do uratowania. Szachy mogą także skończyć się remisem. Może on wystąpić w kilku sytuacjach, w tym za obopólna zgodą, z powodu pata, trzykrotnego powtórzenia pozycji, reguły pięćdziesięciu posunięć albo niemożliwości zamatowania (zwykle z powodu braku materiału matującego).

### Gry na czas

Gry mogą być rozgrywane z ograniczeniem czasowym, który można ustawić podczas rozpoczynania nowej gry. W grach na czas gracze mają określony czas na podejmowanie decyzji o ruchach, a czas gracza mija tylko w trakcie jego rundy.

### Remis

Gra bez zwycięstwa żadnego z graczy. Większość remisów to remisy za obopólną zgodą (zgodnie z regułami). Inne sposoby, na jakie gra może skończyć się remisem to pat, trzykrotne powtórzenie pozycji, reguła pięćdziesięciu posunięć i brak materiału matującego. Pozycja jest remisowa, jeśli jeden z graczy może, właściwie grając, doprowadzić grę do pozycji wymuszającej remis, niezależnie od ruchów drugiego gracza.

#### Pat

Pat to pozycja, w której gracz wykonujący posunięcie nie ma dostępnych żadnych dozwolonych ruchów, a jego król nie jest w szachu. Pat powoduje natychmiastowy remis.

#### Trzykrotne powtórzenie pozycji

Gra kończy się remisem, jeśli ta sama pozycja wystąpiła trzy razy przy tym samym graczu wykonującym posunięcie, a za każdym razem gracze mają do dyspozycji te same dozwolone ruchy (co obejmuje także prawo do bicia w locie i prawo do wykonania roszady).

#### Reguła pięćdziesięciu posunięć

Reguła pięćdziesięciu posunięć mówi, że gra kończy się remisem po pięćdziesięciu ruchach z każdej strony bez ruchu pionkiem lub bicia.

#### Brak materiału matującego

Końcówka, w której wszystkie pionki zostały zbite, jedna strona ma już tylko króla, a druga tylko króla albo króla z jednym skoczkiem lub gońcem. Ta pozycja jest remisowa, ponieważ wygrywająca strona nie jest w stanie dać mata, niezależnie od wykonywanych ruchów. Reguła pięćdziesięciu posunięć obejmuje sytuacje, w których mat jest możliwy tylko w wyniku grubego błędu przegrywającej strony.

## Ustawienia gry

### Preferencje gry

Karta Gra okna Preferencji umożliwia zmianę ustawień nowych gier. W sekcji Przeciwnik można ustawić liczbę graczy sterowanych przez ludzi i przez komputer. Jeśli zainstalowano mechanizmy szachowe, to będą one widoczne na liście dostępnych graczy. W sekcji Poziom trudności można ustawić poziom trudności sztucznej inteligencji. W sekcji Ograniczenie czasu można ustawić ograniczenie czasu na ruchy graczy.

#### Okno preferencji gry Szachy GNOME

Okno preferencji gry Szachy GNOME.

### Preferencje wyglądu

Karta Wygląd okna Preferencji umożliwia modyfikowanie kierunku szachownicy, formatu zapisu ruchu i ogólnego wyglądu Szachów GNOME.

#### Okno preferencji wyglądu gry Szachy GNOME

Okno preferencji wyglądu gry Szachy GNOME.

## Mechanizmy szachowe

Szachy GNOME mogą używać każdego mechanizmu szachowego zgodnego z protokołami „Chess Engine Communication Protocol” lub „Universal Chess Interface”, w tym:

- GNU Chess

- Sjeng

- Amy

- Crafty

- Faile

- Phalanx

- Glaurung

- HoiChess

- Diablo

- BBChess

- Fruit

- Shredder

- Toga II

- Boo’s Chess Engine

## Autorzy

Szachy GNOME zostały napisane przez Roberta Ancella, a obecnie są częścią Gier GNOME. Ta dokumentacja została napisana przez Andreasa Røsdala z użyciem kilku źródeł na licencji GPL. Strona wysyłania informacji zwrotnych GNOME zawiera instrukcje, jak zgłosić błąd lub propozycję zmiany gry lub tego podręcznika.

## Licencja

Niniejszy program jest wolnym oprogramowaniem; można go rozprowadzać dalej i/lub modyfikować na warunkach Powszechnej Licencji Publicznej GNU, wydanej przez Fundację Wolnego Oprogramowania (Free Software Foundation) — według wersji drugiej tej Licencji lub którejś z późniejszych wersji.

Niniejszy program rozpowszechniany jest z nadzieją, iż będzie on użyteczny — jednak BEZ JAKIEJKOLWIEK GWARANCJI, nawet domyślnej gwarancji PRZYDATNOŚCI HANDLOWEJ albo PRZYDATNOŚCI DO OKREŚLONYCH ZASTOSOWAŃ. W celu uzyskania bliższych informacji należy zapoznać się z Powszechną Licencją Publiczną GNU.

Kopia Powszechnej Licencji Publicznej GNU jest dołączona jako dodatek do Podręcznika użytkownika GNOME. Można także uzyskać kopię Powszechnej Licencji Publicznej GNU z Fundacji Wolnego Oprogramowania (Free Software Foundation) odwiedzając jej stronę lub pisząc na

        Free Software Foundation, Inc.
        51 Franklin Street - Fifth Floor
        Boston, MA 02110-1335
        USA