<h2>Манґольскія</h2>

<p>Манґольскія сузор'і й касмалёґія былі атрыманыя ў спадчыну ад заходняй цывілізацыі, асабліва ў выніку кантактаў з Аляксандрам Македонскім, і мелі вялікі ўплыў кітайскай цывізізацыі й буддызму, у выніку безьліч мітаў і вераваньняў зьвязаныя з тым, што акружае іх. Мясцовая пустыня й фаўна&nbsp;— вось галоўныя тэмы гэтай культуры. Багацьце іхнай касмалёґіі, магчыма, зьвязаныя з умовамі назіраньня, добрымі нават цяпер. У мінулым неабходнасьць перасоўвацца й мець арыенцір нават уначы і ў розныя поры году, пошук мяккіх умовы надвор'я,&nbsp;— гэта, імаверна, адзін з элемэнтаў, які разьвіў іхную ўяву аб пабудове неба.</p>

<h3>Сузор'і</h3>

<p>Звычайна зоркі ўяўляюць зьвярамі, якія аварачаюцца вакол Паўночнай зоркі, якая сымбалізуе залаты кол (<em>Алтан Хадаас</em>). Амаль усе манґольскія астэрызмы падобныя на вядомыя нам. Аднак, некаторыя маюць іншыя назвы, такія як <em>Нум Сум</em> (Лук і стрэлы) у сузор'я Лебедзя, ці <em>Долоон Бурхан</em> у сямі зорак Вялікага каўша. Летні трохкутнік з Вэґі, Дэнэба й альтаіра адпавядае тром жарабцам (<em>Гурвал Марал Од</em> па-манґольску). А Касіяпэя зьяўляецца, у манґольскіх уяўленьнях, Жанчыне пяці зорк (<em>Хун Таван Од</em>).</p>

<h3>Плянэты й зоркі</h3>

<p>Першапачаткова, тыбэта-манґольская астралёґія разьлічвала становішчы кожнай плянэты, бачнай няўзброеным вокам. Паколькі плянэты за Сатурнам нябачныя без тэлескопа (прылады, якая зьявілася нашмат пазьней за зьяўленьне іхнае астралёґіі), манґолы прыпісвалі кожную зь пяці плянэт аднаму зь дзён тыдня, дапаўняючы пералік Сонцам (<em>Нар</em>, асацыяваным з нядзеляй, і Месяцам (<em>Сар</em>), асацыяваным з панядзелкам. Назвы плянэт Сонечнай сыстэмы й Плютона маюць маюць пэўныя асаблівасьці. Мэркуры завецца <em>Буд</em> (асацыяваны зь серадай), Вэнэра&nbsp;— <em>Сугар</em> (асацыяваны зь пятніцай), Зямля&nbsp;— <em>Дэлхий</em>, Марс&nbsp;— <em>Ангараг</em> (асацыяваны з аўторкам), Юпітэр&nbsp;— <em>Бархасбадь</em> (асацыяваны з чацьвяргом), Сатурн&nbsp;— <em>Санчир</em> (асацыяваны з суботай), Уран&nbsp;— <em>Тэнгэрийн ван</em>, Нэптун&nbsp;— <em>Далайн ван</em>, і апошняя, Плютон&nbsp;— <em>Дэлхийн ван</em>. Можна пабачыць, што апошнія тры, нябачныя няўзброенаму воку, і адкрытыя нашмат пазьней за іншыя, маюць характарыстычны канчатак <em>ван</em> , які ў манґольскай мове паказвае княжы статус. Зямля й Плютон маюць аднолькавую назвы, за выключэньнем таго, што апошні мае гэты канчатак. Плютон з манґольскай можна перакласьці як «Княжая зямля» (з малой літары, бо гэта паверхня па якой мы ходзім). Уран, <em>Тэнгэрийн ван</em>, можна перакласьці як «княжае неба», а Нэптун, <em>Далайн ван</em>,&nbsp;— як «княжы акіян». Тым ня менш, гэты канчатак ня мае сапраўнага адпаведніка ў беларускай мове, і пераклады вышэй дадзеныя толькі каб даць уяўленьне аб значэньнях назваў плянэт. Аднак, назвы нябесных целаў, прыведзеныя тут, прыйшлі з санскрыту, мовы, на якой гаварылі ў Індыі, і шырока выкарыстоўваюцца ў сёньняшнім маўленьні ў Манґоліі, але неафіцыйна.</p>

<p>Вельмі цікава будзе таксама прасачыць цёсную сувязь між тэрмінамі, якімі называюцца іншыя нябесныя целы й іхнымі вераваньнямі: сапраўды, Млечны шлях называюць <em>Тэнгэрийн заадас</em> . Літаральна гэта можна перакласьці як «Нябесная лінія» (<em>Тэнгэрийн</em> азначае «неба», таксама гэта імя бога неба, <em>заадас</em>&nbsp;— «лінія»). У манґольскіх зорныкавы ведах добра вядомая зорка Алькор, якая знаходзіцца ў Вялікай мядзьведзіцы вышэй за Міцар. Яна сымбалізуе зорку аднаўленьня й абароны.  Яе там разьмясьціў <em>Тэнгэрийн</em> (бог нябёсаў), каб яна абараняма Міцар. Каб стаць лучнікам у часы Чынґізхана (13 ст.) трэба было быць здольным распазнаваць гэтыя дзьве зоркі няўзброеным вокам.</p>

<p>З&nbsp;гістарычнага гледзішча, выдатнае веданьне няба сягае часоў <em>Улуґбэка</em> (1394-1449, сапраўднае імя <em>Тарагай</em>), які быў астраномам, матэматыкам і дзяржаўны кіраўнік з Самарканда, ягоная імпэрыя прасьціралася па ўсёй Цэнтральнай Азіі. Ухіляючыся ад сваіх дзяржаўных абавязкаў, ён вывучаў нябесныя целы й астранамічныя пытаньні свайго часу. Ён першым надзвычай дакладна вымераў пэрыяд аварачэньня Сатурна (<em>Санчир</em>) з дапамогай сэкстанса 40-а мэтровага радыюса.</p>

<h3>Міты й леґенды</h3>

<h4>Вялікі мядзьведзь</h4>
<p>Манґолы надаюць вялікую важнасьць Вялікаму медзьвядзю. Гэтае сузор'е абмежаванае ў іх сямю зоркамі Каўша, ўтвараючы хвост і цела медзьвядзя. Леґенда, датычная яго, напэўна, самая вядомая ў Манґоліі.</p>

<blockquote><p>Аднойчы ў адным каралеўстве жылі восем асірацелых братоў, якія мелі незвычайныя здольнасьці. Кароль і каралева мірна кіравалі каралеўствам. Аднойчы прыйшла пачвара й скрала каралеву. Кароль папрасіў васьмёх братоў вернуць яе назад і сказаў: «Калі адзін з вас здолее ўратаваць маю каханую, я дам яму залатую стралу». Сіроты пайшлі разам, каб дапамагчы сваёй каралеве. Два дні й тры ночы шукалі яны пачвару, калі пасярод трэцяй ночы яны знайшлі й забілі яе. Яны прывялі каралеву назад у&nbsp;замак.</p>
<p>Кароль ня стаў ламаць стралу на восем частак, а стрэліў ёй у неба. Хто першы зловіць яе, той і будзе ёй валодаць. Меншы брат злавіў яе і адразу ператварыўся ў Паўночную зорку (Палярную). Сем іншым ператварыліся ў сямёх багоў, сямёх Буддаў, якія адведваюць свайго меншага брата кожнае ночы. Назва Вялікага мядзьведзя, <em>Долоон бурхан</em> (Сем Буддаў), пайшла з гэтай леґенды, таксама як і назва Залатога кія, Палярнай зоркі, <em>Алтан Хадаас</em>.</p></blockquote>

<p>Манґолаў зь Вялікім мядзьведзем зьвязвае чароўная традыцыя, бо адна зорка з гэтага сузор'я зьвязана з кожным чалавекам. Якая канкрэтна залежыць ад году нараджэньня паводле кітайскага календара. Кітайскі й манґольскі календары маюць пэўныя падабенствы (манґольскі&nbsp;— месячны). Кожны год зьвязаны з пэўнай жывёлай, якая зьвязана з зоркай ў Вялікім мядзьведзі. Першая, Дубге, адпавядае году пацука, другая, Мэрак,&nbsp;— году вала, і гэтак далей да канца хваста Вялікага медзьвядзя, дзе Алькайд сымбалізуе год каня. Потым мы вяртаемся да першай зоркі, году авечкі, і паўтараем такім жа чынам да дванаццатага й апошняга году кітайскага календара, году сьвіньні. Такім чынам, дзьве зоркі ў канцы хваста маюць сувязь толькі з адным годам.</p>

<p>[Заўвага G. Zotti: Гэта варыянт старой сутры пра сем Буддаў, апісанай <em>Элвэрскоґам</em>. Аднак там сувязь зорак з гадамі ідзе ў напрамку уверх-уніз, г.зн. Дубге/пацук, Мэрак/вол, …, Міцар/зьмяя, Алькайд/конь, Міцар/казёл, …, Мэрак/сьвіньня.]</p>

<p><img src="doloon_burkhan.png" width="550"></p>

<h4>Падаючыя зоркі</h4>

<p>Падаючыя зоркі таксама маюць спэцыфічнае значэньне: яны пэрсанізаваныя ў манґольскіх вераваньнях. Калі яны бачаць падаючую зорку, яны лічаць гэтая зорка сымбалізуе некага, хто толькі што памёр. Калі заходнія людзі загадваюць жаданьне, манґолы кажуць: «Фух, гэта ня я!»</p>

<h4>Забытыя леґенды</h4>

<p>Тры леґенды, багатыя на значэньні, датычацца Соца, зацьменьняў і <em>Хун Таван Од</em> (Касіяпэі). Аднак, сёньня яны амаль пазабытыя большасьцю манґолаў:</p>

<h5>Сонца</h5>

<blockquote><p>На пачатку сьвету быў толькі адзін чалавек і шырокія вельмі сухія лугі, спаленыя сямю сонцамі, якія асьвятлялі сьвет. Гэты чалавек, вельмі добры лучнік, паабяцаў багам, што ён прастрэліць усе гэтыя сонцы ніразу не прамазаўшы. Калі ён ня здолее гэтага, ён адсячэ сабе пальцы адзін за адным, і пойдзе жыць у нары, нібы сурок, каб прадухіліць пракляцьце, якое будзе вісець на ім. Ён узяў лук, нацягнуў першую стралу й трапіў у цэль. Другая, трэцяя й гэтак далей да шостай, зьнішчылі сонцы. Ён нацягнуў сёмую стралу й стрэліў у сонца, але ластаўка праляцела ў напрамку сонца. Птушка была зьбітая. Чалавек не дасягнуў сваёй мэты, таму ён накіраваўся ў выгнаньне, адсёк свае пальцы й ператварыўся ў сурка. Ластаўка ўратавала наша Сонца, а іначай бы ўсё жыцьцё на сьвеце зьнікла б.</p></blockquote>

<p>Тут мы бачым паралель з лікам сем, важным для манґольскай культуры, як і ўсе няцотныя лікі. Яны прыносяць удачу ў буддызьме.</p>

<h5>Зацьменьні</h5>

<blockquote><p>
У тыя часы жыла жахлівая пачвара, якую звалі <em>Раах</em>, які пужаў увесь сьвет. Ён паядаў усіх, хто трапляўся яму на шляху. Бог <em>Орчываані</em> меў маґічную крыніцу, і хто піў зь яе, той станавіўся неўміручым. Аднойчы <em>Раах</em> скраў крыніцу й выпіў зь яе. Месяц і Сонца паймалі пачвару падчас гэтага й паведамілі <em>Орчываані</em>. Ён разгневаўся, пачыўшы гэта, і пайшоў змагацца з пачварай. Ён шмат разоў сьсякаў галовы пачвары, але яны адрасталі ізноў, бо <em>Раах</em> стаў неўміручым. Ён вырашыў тады адсячы пачвары хвост, каб усё, што яна праглыне, выходзіла наўпрост, не затрымліваючыся ў чэраве. <em>Орчываані</em> амаль здолеў перамагчы пачвары, але яна ўцякла й знікла між Месяцам і Сонцам. Тады <em>Орчываані</em> папрасіў Месяц, які зноў злавіў <em>Раах</em>, адсячы пачвары азадак і хвост. Каб адпомсьціць за гэта, пачвара часам вяртаецца й зьядае Месяц ці Сонца, якія выходзяць зь яе адразу, і так зьявіліся зацьменьні.</p></blockquote>

<p>Калі адбываецца зацьменьне, манґолы ведаюць, што <em>Раах</em> паядае Месяц ці Сонца, і яны робяць шмат шуму, каб гэтая пачвара вызваліла зацьмёную зорку. У 13-м стагодзьдзі Ґільём дэ Рубрук пісаў:</p>

<blockquote><p>«Некаторыя [манґолы] маюць веды з астраноміі й прадказваюць ім [іншым манґолам] месячныя й сонечныя зацьменьні, і калі мусіць адбыцца зацьменьне, усе пачынаюць назапашваць ежу, бо яны не пераступаюць дзьвярэй свайго жытла. І, пакуль адбываецца зацьменьне, яны граюць на барабанах і робяць вялікі шум і галас. Калі зацьменьне скончанае, яны прысьвячаць сябе п'янству й урачыстасьці, і рабяць вялікае сьвята»</p></blockquote>

<p>(Крыніца: <em>Les astres chez les Turcs et les Mongols</em>, Jean-Paul Roux. <em>Revue de l'histoire des religions</em>, tome 195 n°2, 1979. pp; 153-192.) </p>

<p>Тыя, хто езьдзіў глядзець на зацьменьне ў 2008 г. усё яшчэ бачылі прыганятых і кухараў, якія хаваліся ў сваіх намётах і рабілі шум з дапамогай посуду. Гэта выглядала аўтэнтычна, ня як шоў для турыстаў. Таксама адзначым падабенства <em>Раах</em> на індыйскае <em>Rahu</em>.</p>

<h5>Касіяпэя (<em>Хун Таван Од</em>)</h5>

<p>Касіяпэя (<em>Хун Таван Од</em>) сымбалізуе еднасьць, братэрства й салідарнасьць манґолаў. Пяць зорак сузор'я азначаюць еднасьць пяці дзяцеё Оулін, жонкі Чынґіз-хана.<p>

<blockquote><p>Яны ставіліся ня вельмі добра адзін да аднаго й пастаянна сварыліся. Іхная маці вырашыла моцна зьвязаць пяць вяровак, і кожны мусіў разьвязаць вузел. Калі б яны мелі посьпех у гэтым, гэта б значыла, што яны болей ня будуць у еднасьці, і братцтва не зьбярэцца ў цяжкія часіны. Калі наадварот, калі вузел вытрымае выпрабаваньне, пяць братоў застануцца ў еднасьці й блізкія адзін адному да канца сваіх дзён й будуць пераможцамі ў часы вайны.</p></blockquote>

<h4>Іншыя вераваньні, зьвязаныя зь небам</h4>

<p>Паводле манґольскіх леґенд, якая налічыць на небе сотню зорак, сусьніць свайго будучага мужа.<p>

<p>Часам, манґолы ўшаноўваюць Вялікага мядзьведзя (<em>Долоон Буркхан</em>), кіжаючы малако ў напрамку яго. Малако, празь белы колер, сымбалізуе чысьціню. Яны гэтак моляцца каб нешта ажыцьцявілася, але не для аднага чалавека, а для некалькіх, бо іначай гэта прынясе няўдачу. Замес малака можна ўжываць гарэлку, якая, нягледзячы на бясколернасьць, сымбалізуе цёмны колер і моц манґолаў. Робячы гэтак, яны пазьбягаюць няўдачы, сварак, страху й адганяе злых духаў.</p>

<h3>Высновы</h3>

<p>Сузор'і натхнёныя заходнімі, але манґольская касмалёґія, сьцісла апісаная тут, падкрэсьлівае повязь іх зь вераваньнямі. Манґольскія культура й веды перадаюцца найперш вусна, і запісаныя толькі асобныя сьляды гэтых сюжэтаў. А таму веды аб іхнай касмалёґіі ня надта дакладныя. Каб захаваць веды пра гэтую касмалёґію вітаюцца любыя назіраньні, парады ці прапановы супрацы!</p>

<h3>Падзякі й далейшае чытво</h3>

<ul> 
<li>Байрлалаа (дзякую) манґолам, за іхную дабрыню й іхную дапамогу ў зьбіраньні гэтых зьвестак пра іхную культуру й іхную касмалёґію</li> 
<li><a href="http://uranoscope.free.fr" class='external text' title="http://uranoscope.free.fr" rel="nofollow">L'Uranoscope de France</a></li>	
<li><a href="http://www.afanet.fr" class='external text' title="http://www.afanet.fr" rel="nofollow">
	   L'Association Française d'Astronomie / Франзуская астранамічная асыцыяцыя</a></li>	
<li><a href="http://www.outofnowhere.asia" class='external text' title="http://www.outofnowhere.asia" rel="nofollow">OutOfNowhere</a></li>
<li><a href="https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/jiabs/article/download/8974/2867">Johan Elverskog: The Mongolian Big Dipper Sutra. </a> Journal of the International Association of Buddhist Studies 29 Nr1 2006(2008), pp87-123.</li>
</ul>

<h3>Стваральнікі</h3>

<p>Гэтая культура створана двума карыстальнікамі Stellarium, <strong>Anthony Lagain</strong> (anthony.lagain(at)gmail.com) і <strong>Batiste Rousseau</strong> (batiste.rousseau(at)gmail.com), і, збольшага, ґрунтуецца на вусных аповядах многіх манґолаў, сустрэтых падчас двух месяцаў у Манґоліі. Болей зьвестак пра іх:
<a href="http://souslecieldemongolie.wordpress.com/" class='external text' 
title="http://souslecieldemongolie.wordpress.com/" rel="nofollow">www.souslecieldemongolie.wordpress.com</a> (па-франзуску). </p>
