# Babylonië — MUL.APIN

Deze Babylonische hemelcultuur, die in gebruik is geweest voor de Griekse, is bewaard gebleven in een (waarschijnlijk bijna) canonieke staat die teruggaat tot de 12e eeuw v.Chr. Het bekendste vroegste fragment is uit de 7e eeuw v.Chr. maar de hemelse gegevens in de tekst suggereren een veel eerdere oorsprong van de observationele basis - waarschijnlijk tussen -1350 en -1150.

Het compendium MUL.APIN bestaat uit twee grote kleitabletten met zes en vijf lijsten van verschillende inhoud. Op het eerste tablet staat de zogenaamde "sterrencatalogus" (een lijst met namen van sterren en sterrenbeelden), gevolgd door drie lijsten van zonsopkomsten en -ondergangen, een lijst van ziqpu (culminerende) asterismen, en de lijst van sterrenbeelden op de maanbaan. De tweede tablet bevat ingevoegde regels voor de kalender, regels voor de zonnewijzer en regels voor omina.

## Dierenriem

De dierenriem kwam zeker naar Griekenland uit Babylonische bron. Het is niet bewaard gebleven toen het daar was uitgevonden en toen het werd omgezet in Griekse wiskundige astronomie. We weten zeker dat Hipparchus (2e eeuw v.Chr.) ecliptische breedtegraden van Eudoxus (4e eeuw. v.Chr.) aanhaalt met een dierenriem verdeeld in 12 x 30 eenheden, gelijk aan onze 360°. Deze directe citaten uit de 4e eeuw v.Chr. suggereren een veel eerdere uitvinding omdat het concept van de dierenriem van 360° zeer waarschijnlijk goed ingeburgerd was in de Babylonische wiskundige astronomie voordat het werd gekopieerd door Griekse wiskundigen. Rekening houdend met het schrijven van Eudoxus als een terminus ante quem,extrapoleren we een datum voor het ontstaan van de dierenriem in Mesopotamië voor 400 v.Chr. In andere fragmenten van wiskundige astronomie (tussen 800 en 700 v.Chr.) is het concept van de dierenriem niet aanwezig. Sommige geleerden pleiten voor de 6e eeuw v.Chr. als datum van uitvinding - maar om eerlijk te zijn, weten we het niet. Het gezond verstand zegt dat de dierenriem waarschijnlijk werd uitgevonden rond het midden van het 1e millennium v.Chr.

Op het MUL.APIN, staat zeker geen dierenriem, maar een voorganger: de baan van de maan. Er zijn lijsten van sterrenbeelden of "goden die op de baan van de Maan staan, door wiens gebied de Maan gedurende een maand [herhaaldelijk passeert] en ze blijft aanraken.' (aangehaald uit de uitgave door Hunger en Steele, 2018, p. 143). Deze lijst van het MUL. APIN compendium wordt niet beschouwd in deze hemelcultuur; sterrenbeelden op de baan van de maan worden niet gemarkeerd.

## Planeten

Deze luchtcultuur werd min of meer alleen gemaakt met de eerste lijst van het compendium, de zogenaamde 'sterrencatalogus'. Het is geen echte stercatalogus omdat het geen enkele coördinaat vermeld en de meeste namen die worden vermeld zijn namen van asterismen of sterrenbeelden (en niet puntachtige objecten zoals sterren). De tekst van deze eerste lijst is hieronder weergegeven - maar toch hebben we het ingericht als een tabel om de functie ervan als een verklarende lijst te benadrukken. De catalogus bevat ook de namen van planeten: natuurlijk hebben planeten geen vaste positie. Echter, in mesopotamische cultuur was het gebruikelijk om ze te vermelden voor een complete set van objecten aan de hemel. Ze worden meestal aangeduid (of getekend) op de positie van hun hoogte punt (een van de latere Griekse hypsomata - maar de Griekse astrologie voorziet in twee hypsomata per planeet, terwijl Babylonische slechts een had).

De namen van de planeten weergegeven in Stellarium zijn namen van de objecten aan de hemel en niet van de goden geassocieerd met ze. De onderstaande lijst laat zien dat bijna elk asterisme werd geassocieerd met een godheid. Volgens Babylonische overtuiging heeft een godheid twee voorstellingen: een in de hemel en een op aarde als standbeeld in de tempel. Dat betekent dat een hemelobject 'niet de godheid is' maar slechts één van zijn mogelijke uitdrukkingen. Dit is ook het geval met de planeten. Bijvoorbeeld zelfs een millennium voor MUL.APIN, de godin van seksuele liefde en verlangen, als ook godin van de oorlog, de sumerische Inanna / Akkadische Ishtar werd geassocieerd met de planeet Venus. Deze godin werd later 'vertaald' naar de Griekse Aphrodite en de Romeinse Venus en zelfs in de Grieks-Romeinse cultuur was de naam van de planeet Phosphoros (Grieks: de lichtgevende) of lucifer (Latijn: de brenger van het licht), maar geassocieerd met de godin. Soortgelijke gevallen bestaan voor de meeste van de sterrenbeelden en enkele sterren vermeld op de MUL.APIN.

In de onderstaande lijst vermeld de linkerkolom de naam van het object aan de hemel en geeft de rechterkolom (in de meeste gevallen) de bijbehorende godheid.

## Sterrencatalogus

In de volgende tabel de reconstructie van de tekst van MUL.APIN door Hermann Hunger+ (1989, 2018), geeft vertalingen van Manfred Krebernik (gepubliceerd in de Rencontre Assyriologique International, Innsbruck, 2018) en identificeert de Akkadische woorden met hemelregio's en sterrenbeelden (werk van Susanne M. Hoffmann, 2015-2018, gepresenteerd in Deutsche Orientalisten-Tagung, Jena, 2017).

sterrenbeeldnummer | asterisme dat moet worden "uitgelegd" (bijvoorbeeld door het te relateren aan een godheid) | "verklaring" (bijv. gerelateerde godheid) | positie aan de hemel
1 | STEREPINNU(Ploeg) | GODEnlil | Cas
2 | STERBARBARU(Wolf) | zaaimachine van STEREPINNU | γ Cas (+?)
3 | STERŠĪBU(Oude Man) | GODEnmešarra | Per
4 | STERGAMLU(Geworpen-stok) | GODGamlum(Geworpen-stok) | in Aur
5 | STERTŪ'AMŪ·RABÛTU(Grote Tweeling) | GODLugalirra and GODMeslamtaʾea | Gem
6 | STERTŪ'AMŪ·ṢEḪRŪTU(Kleine Tweeling) | GODAlammuš en GODNingublaga | Gem
7 | STERALLUTTU(Krab) | zetel van GODAnu | Cnc
8 | STERURGULÛ(Leeuw) | GODLatarak | Leo
9 | STER tegenover STERURGULÛ | STER (van de) Koning | Regulus
10 | twinkelende STERREN in de staart van STERURGULÛ | "dadelpalmkolf" (juwelen?) (van) GODErua, GODZarpanītum | Com
11 | STERŠU.PA(De heldere?) | GODEnlil die de bestemming van het land bepaalt | Boo
12 | STER ervoor | STERḪENGALLĀYU(Overvloedig), vizier van GODNinlil | α Boo van α CVn
13 | STER erachter | STERBĀŠTUM(Waardigheid), vizier van GODTišpak | CrB
14 | STEREREQQU(Wagen) | GODNinlil | UMa
15 | STER bij de paal van STEREREQQU | STERŠĒLEBU(Fox), GODErra, de sterke van de goden | Alcor (80 UMa)
16 | STER op het voorhoofd van STEREREQQU | STERLAḪRU(Ewe), GODAya | α UMa(+)
17 | STERMU.BU.KÉŠ.DA(Ingespannen juk?) | GODAnu-rabû van de hemel | UMi
18 | STERMAR.GÍD.DA.AN.NA(Wagen van de hemel) | GODDamkianna | ergens tussen UMi en Vega?
19 | STER in zijn band | STERAPIL-EMAḪ (Erfgenaam van Emaḫ-tempel), vooral zoon van GODAnu | α UMi (?)
| De sterren (van de) staande goden van de Ekur tempel
| De sterren (van de) zittende goden van de Ekur tempel
20 | STERENZU(Zij-Geit) | GODGula | Lyr
21 | STER voo STERENZU | STERKALBU(Hond) (van GODGula) | in Haar
22 | heldere STER van STERENZU | GODLamassatu, vizier van GODBaba (= GODGu-la) | α Lyr
23 | 2 STERs erachter | GODNin-SAR and GODErrakal | η, θ Lyr ?
24 | STERU4.KA.DU8.A | GODU.GUR(Nergal) | Cyg
25 | STER rechts ervan | STERŠAḪÛ(Pig), GODDamu | ?
26 | STER links ervan | STERRENSISÛ(Paard) | ?
27 | STER erachter | STERLULIMMU, vizier van STER.STER (Plejaden) | ?
28 | twinkelende STERs tegenover STERLULIMMU(Hert) | GODḪarriru (Veldmuis), GODManzât(Regenboog) | M31?
29 | heldere rode STER in de nier van STERLULIMMU | STERPĀŠITTU(Deleter) | ??? (SN?)
| Wanneer de STERs van GODEnlil zijn voltooid:
30 | grote STER, zijn "licht" zwakis, verdeeld het de hemel en staat | STER (of) GODMarduk, GODNēberu(Ford) | Melkweg???
31 | STERSAG.ME.GAR(Jupiter), het veranderd van plaats en kruiste de hemel | Jupiter [hypsoma]
| 33 STERs of GODEnlil

Opmerking 1: Babylonische lijsten hebben geen koppen maar een soort bijschrift. Rood geschreven regels [door ons] geven aan dat deze regel zo'n voettekst is die de voorgaande tekst samenvat als een soort (sub) sectie of hoofdstuk. De planeten, hebben we blauw gemarkeerd.

Opmerking 2: Deze regel zegt de tekst ons dat er vóór deze regel een lijst van 33 asterismen stond. Op de oorspronkelijke kleitablet(ten) had echter maar 31 regels. Daarom is het aantal de asterismen voor de auteurs van MUL.APIN veelal een discussie punt in deze context. Er zijn meerdere verschillende suggesties en we hebben er ook een gedaan maar omdat alle versies onzeker zijn, we zijn niet dapper genoeg er hier een te publiceren. We weten niet zeker of daar in de wetenschappelijke gemeenschap enig gezond verstand over bestaat.

sterrenbeeldnummer | asterisme dat moet worden "uitgelegd" (bijvoorbeeld door het te relateren aan een godheid) | "verklaring" (bijv. gerelateerde godheid) | positie aan de hemel
32 | STERONE·"FIELD"(oppervlakte maatregel) | zetel van GODEa gaat voor de STERs van GODAnu | Peg
33 | STER tegenover STEREEN·'VELD' | STERŠINŪNUTU(Zwaluw) | Psc
34 | STER achter STEREEN·'VELD' | STERANUNNĪTU | Psc
35 | STER erachter | STERAGRU(Gehuurde Werker), GODTammuz | Ari
36 | STER.STER(ZAPPU, Borstel) | GODSebettu, de grote goden | Plejaden
37 | STERSTIER·VAN DE·HEMEL(ALÛ) | GODIs-lê (Kaak van de wilde stier), kroon van GODAnu | Tau
38 | STERWAAR·HERDER·VAN DE·HEMEL (ŠITADDALLU, Orion) | GODPapsukkal, vizier van GODAnu | Ori
39 | Tweeling STERREN tegenover STERŠITADDALLU | GODLulal en GODLatarak | π3,π4 Ori ?
40 | STER erachter | STERTARLUGALLU (Haan) | Lep (of α CMi??)
41 | STERGAG.SI.SÁ(Pijl) | Šiltāḫu (Pijl), grote held (van) GODNinurta | Sirius +
42 | STERQAŠTU(Boog) | GODIštar-of-Elam, dochter van GODEnlil | in CMa?
43 | STER (of) GODNIRAḪ(Slang-god) | GODNingišzida, heer van de 'Aarde' (= onderwereld) | Hya
44 | STERĀRIBU(Raaf) | Raaf, STER of GODAdad | Crv
45 | STERŠERʾU(Groef) | GODŠala, korenaar | Vir
46 | STERZIBĀNĪTU(Schalen) | Horns of STERZUQAQĪPU(Schorpioen) | circa Lib
47,48,49 | STER (van) GODZababa | STERERÛ(Eagle) en STERPAGRU(Lijk) | Oph,Aql+
50 | STERDILPAT(Venus), het veranderd van plaats en kruiste de hemel | Venus
51 | STERṢALBATĀNU(Mars), het veranderd van plaats en kruiste de hemel | Mars
52 | STERSTEADY·"WILD·SHEEP"(KAJJAMĀNU, Saturnus), het veranderd van plaats en kruiste de hemel | Saturnus
53 | STERDANCING·"WILD·SCHAAP"(ŠIḪṬU, Mercurius), wiens naam is GODNinurta, waar het hetzij in het oosten of in het westen ergens in de maand het verschijnt | Mercury
| 23 STERs van Anum

Opmerking 3: Door een "+" teken in de kolom van de moderne tegenhanger, geven we aan dat (waarschijnlijk / mogelijk) meer sterren tot dit Babylonische asterisme behoren. In het geval van de Pijl is het bijvoorbeeld zeker dat Sirius tot dit sterrenbeeld behoort, maar moderne auteurs publiceerden ten minste drie versies waaraan nog meer sterren moeten worden toegevoegd. Een ander geval is de Adelaar naast een ander sterrenbeeld genaamd "het Lijk". Dit kan mogelijk een voorloper zijn van Ptolemaeus nieuw toegevoegde dubbel-sterrenbeeld "Adelaar met Antinuos" maar het kan ook onafhankelijk zijn - daarom geven we "Aql +".>

sterrenbeeldnummer | asterisme dat moet worden "uitgelegd" (bijvoorbeeld door het te relateren aan een godheid) | "verklaring" (bijv. gerelateerde godheid) | positie aan de hemel
54 | STERNŪNU(Vis) | GODEa voor de STERs van GODEa | PsA
55 | GREAT·STER | GODEa | Aqr
56 | STER van (de stad van) Eridu | GODEa | Canopus (α Wagen)
57 | STER aan zijn rechterkant | STER (van) <GOD>Ninmaḫ | ?
58 | STERḪAB(B)AṢṢĒRĀNU | GODNingirsu | ?
59 | STER aan zijn rechterkant | STERMAŠKAKĀTU(Eg), wapen van GODMār-bīti, in het midden van waar de Apsû zichtbaar is | in Vela (Apsû~MW?)
60 | 2 STERs erachter | GODŠullat en GODḪaniš, GODŠamaš en GODAdad | ?
61 | STER erachter die opkomt als GODEa (en) ondergaat als Ea | STER (of) GODNumušda, GODAdad | Cen
62 | STER links STERZUQAQĪPU(Schorpioen) | STERURIDIMMU = GODKusu | Lup
63 | STERZUQAQĪPU | GODIšḫara, dame van de bewoonde wereld | Sco
64 | STERIRAT·ZUQAQĪPI (Brost van de schorpioen) | GODLisin, GODNabû | Antares (α Sco)
65 | 2 STERs op de angel (ZIQTU) of STERZUQAQĪPU | GODŠarur en GODŠargaz | λ, ν Sco
66 | STER erachter | GODPabilsaĝ | Sgr
67,68 | STERMAKURRU(Schors) <<and>> | STERSUḪURMĀŠU(Geit-vis) | (CrA &) Kap
| 15 STERs van GODEa

## Bron(nen)

De stokfiguren zijn interpretaties van Susanne M. Hoffmann gebaseerd op enkele jaren van haar promotie- en postdoctoraal onderzoek. In sommige gevallen wijken ze af van de gemeenschappelijke identificaties die sinds 1950 of eerder door Pingree, Hunger en andere geleerden zijn gekopieerd. Hungers nieuwe editie van MUL.APIN (2018) maakte nieuwe inzichten mogelijk. Sommige cijfers zijn ontleend aan het proefschrift van Hoffmann (in de hoofdstukken over de Babylonische wortels van de Griekse cultuur: Hipparchs Himmelsglobus, Springer, 2017) en andere zijn ontwikkeld tijdens haar werk als directeur van het planetarium Königsleiten samen met andere, voornamelijk Duitse, planetaria. Een eerste wetenschappelijk artikel over visualisatie van twee versies van de Babylonische dierenriem verscheen in: Wolfschmidt, Gudrun [ed.]: Popularisierung der Astronomie, Nuncius Hamburgensis, Hamburg, 2017. Verdere publicaties zijn in voorbereiding (bijvoorbeeld samen met M. Krebernik voor de procedure van de Rencontre Assyriologique Internationale 2018). Zie het hoofdstuk "Verder lezen" hieronder.

## Meer literatuur

- Hermann Hunger en John Steele, Het Babylonische astronomische compendium MUL.APIN, Routledge, London/New York 2018.
- Susanne M. Hoffmann: Hipparchs Himmelsglobus, Springer, Wiesbaden, New York, 2017.
- Susanne M. Hoffmann: History of Constellations as popularization of uranometry in: Wolfschmidt, Gudrun [ed.]: Popularisierung der Astronomie, Nuncius Hamburgensis, Bd. 41, Hamburg, 2017.
- Susanne M. Hoffmann en M. Krebernik: Wat vertellen goden ons over het hemelse positioneringssysteem? in: Proceedings of the Rencontre Assyriologique Internationale 2018 (In preparation).

## Redelijk gebruik

Deze luchtcultuur is ontstaan uit vele jaren onderzoek door verschillende wetenschappers. We bieden dit gratis, maar auteurs van bijdragen verdienen het zeker om volgens de gemeenschappelijke regels te worden geciteerd. Deze hemelcultuur wordt geleverd onder CC BY-ND 4.0 International Public License (zowel aandeel, verander het niet zonder de bijdragers te raadplegen, en citeer de bijdragers). Dank u!

## Met dankzegging aan

De plaatsing van de Babylonische termen in de hemel en het tekenen van de stokfiguren voor Stellarium is gedaan door Susanne M. Hoffmann. Als astronoom bedankt ze voor de hulp van verschillende filologen en de enkele zeer enthousiaste planetariummanagers voor enkele ontwikkelingen in hun koepels.

- Prof. i.R. Dr. Hermann Hunger (Assyriology, Wenen)
- Prof. Dr. Manfred Krebernik (Assyriology, Jena)
- Dr. Björn Voss (Manager van LWL Planetarium Münster en hoofd van de Society of German-speaking Planetariums)
- Dr. Monika Staesche (Manager van het Planetarium am Insulaner, Berlin)
- Stefan Harnisch (Manager van Planetarium Jena)

## Auteur

De Babylonische sternamen en sterrenbeelden lijnen zijn gecompileerd en toegevoegd aan Stellarium:

Susanne M. Hoffmann: service@uhura-uraniae.com

##### written in English:
SMH