# Babilonia — MUL.APIN

Esta cultura do ceo babilonia,que estivera en uso antes do grego, consérvase nun estado (probablemente) canónico que data do século XII antes de Cristo. O primeiro fragmento coñecido é do século VII antes de Cristo, pero os datos celestes do texto suxiren unha orixe moito máis antiga da base de observación - moi probablemente entre -1350 e -1150.

O compendio MUL.APIN consta de dúas grandes tabelas de arxila con seis e cinco listas de contido diferente. Na primeira tableta, hai o chamado "catálogo de estrelas" (unha lista de nomes de estrelas e constelacións), seguida de tres listas de saídas e postas do Sol, unha lista de asterismos ziqpu (culminantes) e a lista de constelacións no camiño da Lúa. A segunda tabela contén regras de intercalación para o calendario, regras para o reloxo de sol e regras para omina.

## Zodiaco

O zodiaco chegou definitivamente a Grecia desde fontes babilónicas. Non se sabe cando se inventou alí e cando se transformou en astronomía matemática grega. Sabemos con certeza que Hiparco (2º c. BCE) cita lonxitudes eclípticas de Eudoxus (4º c. BCE) cun zodiaco dividido en 12x30 unidades, o que equivale aós nosos 360°. Estas citas directas do século IV aC suxiren unha invención moi anterior porque o concepto do zodiaco de 360° estaba moi ben establecido na astronomía matemática babilónica antes de que fose copiado por matemáticos gregos. Tomando os escritos de Eudoxus como un terminus ante quem, extrapolamos unha data para a xénese do zodiaco en Mesopotamia antes do 400 a.C. Noutros fragmentos de astronomía matemática (entre 800 e 700 a.C.) o concepto do zodiaco non está presente. Algúns estudiosos defenden que o século VI antes de Cristo é a data da invención, pero para sermos sinceros, non o sabemos. O sentido común di que o zodiaco foi inventado probablemente a mediados do I milenio antes de Cristo.

En MUL.APIN, definitivamente non hai zodíaco senón un antecesor: o camiño da Lúa. Hai listaxes de constelacións ou "deuses que están no camiño da Lúa, por cuxa rexión a Lúa durante un mes [pasa repetidamente] e segue tocándoos." (citado da edición de Hunger e Steele, 2018, p. 143). Esta listaxe do compendio MUL.APIN non está considerada nesta cultura do ceo; as constelacións no camiño da Lúa non se destacan.

## Planetas

Esta cultura do ceo creouse máis ou menos coa primeira lista do compendio, o chamado `catálogo de estrelas '. Non é un catálogo de estrelas real porque non dá unha única coordenada e a maioría dos nomes que se dan son nomes de asterismos ou constelacións (e non obxectos puntuais coma as estrelas). O texto desta primeira lista reprodúcese a continuación. Non obstante, poñémolo en forma de táboa para facer fincapé na súa función como listaxe explicativa. O catálogo tamén inclúe os nomes dos planetas: aínda que estes non teñen unha posición fixa. Non obstante, na cultura mesopotámica era común mencionalos por un conxunto completo de obxectos no ceo. Normalmente denomínanse (ou debuxan) na posición do seu punto de exaltación (un chamado logo polos gregoshypsomata - pero a astronomía grega achegou dous hypsomata por planeta mentres que os babilonios só teñen un).

Os nomes dos planetas amosados no Stellarium son nomes dos obxectos no ceo e non dos deuses asociados a eles. A seguinte listaxe mostra que case todos os asterismos estaban asociados a unha divindade. Segundo a crenza babilónica, unha divindade ten dúas representacións: unha no ceo e outra na Terra como estatua no templo. Isto significa que un obxecto celeste 'non' é a deidade senón só unha das súas posibles expresións. Este é tamén o caso dos planetas. Por exemplo, ata un milenio antes de MUL.APIN, a deusa do amor sexual e do desexo, así como deusa da guerra, o sumerio Inanna / Akkadian Ishtar estivera asociada co planeta Venus. Esta deusa foi máis tarde "traducida" ó grego como Afrodita e a Venus romana e incluso na cultura grecorromana o nome do planeta era Fósforo (grego: o luminoso) ou Lucifer (latín: o que trae a Luz) pero asociado coa deusa. Hai casos similares para a maioría das constelacións e estrelas simples que figuran en MUL.APIN.

Na lista reproducida a continuación, a columna esquerda dá o nome do obxecto no ceo e a columna dereita (na maioría dos casos) dá a deidade asociada.

## Catálogo de estrelas

A seguinte táboa copia a reconstrución do texto de MUL.APIN de Hermann Hunger + (1989, 2018), dá traducións de Manfred Krebernik (publicado no Rencontre Assyriologique International, Innsbruck, 2018) e identifica as palabras akadianas con rexións e constelacións celestes ( traballo de Susanne M. Hoffmann, 2015-2018, presentado na Deutsche Orientalisten-Tagung, Jena, 2017).

número de constelación | asterismo a ser "explicado" (por exemplo, relacionándoo cunha divindade) | "explicación" (por exemplo, divindade relacionada) | posición no ceo
1 | ESTRELAEPINNU(Arado) | DEUS Enlil | Cas
2 | ESTRELA BARBARU(Lobo) | semente de ESTRELA EPINNU | γ Cas (+?)
3 | ESTRELA ŠĪBU(Home Vello) | DEUS Enmešarra | Per
4 | ESTRELA GAMLU(Lanzador de caxatos) | DEUS Gamlum(Lanzador de caxatos) | en Aur
5 | ESTRELA TŪ'AMŪ·RABÛTU(Grandes Xemelgos) | DEIS Lugalirra e DEUS Meslamtaʾea | Gem
6 | ESTRELA TŪ'AMŪ·ṢEḪRŪTU(Pequenos Xemelgos) | DEUS Alammuš e DEUS Ningublaga | Gem
7 | ESTRELA ALLUTTU(Cangrexo) | asento de DEUS Anu | Cnc
8 | ESTRELA URGULÛ(León) | DEUS Latarak | Leo
9 | ESTRELA en oposición ESTRELAURGULÛ | ESTRELA (do) Rei | Regulus
10 | ESTRELAs escintilantes no rabo de ESTRELA URGULÛ | "espátula de palmeira de dátiles" (xoiería?) (de) DEUS Erua, DEUS Zarpanītum | Com
11 | ESTRELA ŠU.PA(The Bright?) | DEUS Enlil que determina o destino da terra | Boo
12 | ESTRELA en fronte dela | ESTRELA ḪENGALLĀYU(Abundante), viseira de DEUS Ninlil | α Boo ou α CVn
13 | ESTRELA detrás dela | ESTRELA BĀŠTUM(Dignidade), viseira de DEUS Tišpak | CrB
14 | ESTRELA EREQQU(Vagón) | DEUS Ninlil | UMa
15 | ESTRELA no polo de ESTRELA EREQQU | ESTRELA ŠĒLEBU(Raposo), DEUS Erra, o deus máis forte | Alcor (80 UMa)
16 | ESTRELA detrás dela ESTRELA EREQQU | ESTRELA LAḪRU(Ewe), DEUS Aya | α UMa(+)
17 | ESTRELA MU.BU.KÉŠ.DA(Xugo enganchado?) | DEUS Anu-rabû do ceo | UMi
18 | ESTRELA MAR.GÍD.DA.AN.NA(Vagón do ceo) | DEUS Damkianna | algún lugar entre UMi e Vega?
19 | ESTRELA na súa ligazón | ESTRELA APIL-EMAḪ (Cabelo de Emaḫ-templo), primeiro fillo de DEUS Anu | α UMi (?)
| As estrelas (dos) Deuses de pé do templo de Ekur
| As estrelas (dos) Deuses sentados do templo de Ekur
20 | ESTRELA ENZU(Cabra) | DEUS Gula | Lyr
21 | ESTRELA fronte a ESTRELA ENZU | ESTRELA KALBU(Can) (de DEUS Gula) | nela
22 | ESTRELA brillante de ESTRELAENZU | DEUS Lamassatu, viseira de DEUS Baba (= DEUS Gu-la) | α Lyr
23 | 2 ESTRRLAs detrás dela | DEUS Nin-SAR e DEUS Errakal | η, θ Lyr ?
24 | ESTRELA U4.KA.DU8.A | DEUS U.GUR(Nergal) | Cyg
25 | ESTRELA á dereita dela | ESTRELA ŠAḪÛ(Porco), DEUS Damu | ?
26 | Estrela á dereita dela | ESTRELAS SISÛ(Cabalo) | ?
27 | ESTRELA detrás dela | ESTRELA LULIMMU, viseira de ESTRELA.ESTRELA (Pléiades) | ?
28 | ESTRELAs brillantes opostas ESTRELA LULIMMU(Corzo) | DEUS Ḫarriru (Rato de campo), DEUS Manzât(Arco da vella) | M31?
29 | ESTRELA vermella brillante no ril de ESTRELA LULIMMU | ESTRELA PĀŠITTU(Eliminador) | ??? (SN?)
| Cando as ESTRELAs de DEUS Enlil están completadas:
30 | ESTRELA grande, a súa "light" é tenue, divide o ceo e está detida | ESTRELA (e) DEUS Marduk, DEUSNēberu(vao) | Vía Láctea???
31 | ESTRELASAG.ME.GAR(Xúpiter), muda de lugar e cruza o ceo | Xúpiter [hypsoma]
| 33 ESTRELAs de DEUSEnlil

Observación 1: As listaxes babilonias non teñen títulos, senón unha sorte de subtítulo. As liñas escritas en vermello [por nós] indican que esta liña é un pé de páxina que resume o texto previo como unha especie de (sub)sección ou capítulo. Os planetas destacámolos en azul.

Observación 2: Nesta liña o texto dinos que había 33 asterismos enumerados antes dela. Non obstante, na(s) tabela(s) orixinais de arxila só quedaron 31 liñas. Polo tanto, a conta de asterismos para os autores de MUL.APIN é un tema a miúdo discutido neste contexto. Existen varias suxestións diferentes e incluso fixemos unha propia, pero como todas as versións son incertas non somos valentes de abondo como para publicar ningunha aquí. Non estamos seguros de que haxa consenso sobre iso na comunidade científica.

número de constelación | asterismo a ser "explicado" (por exemplo, relacionándoo cunha divindade) | "explicación" (por exemplo, divindade relacionada) | posición no ceo
32 | ESTRELA UN·"CAMPO"(medición de área) | asento de DEUSEa que vai á fronte de ESTRELAs de DEUSAnu | Peg
33 | ESTRELA oposta ESTRELA UÇN·'CAMPO' | ESTRELAŠINŪNUTU(Andoriña) | Psc
34 | ESTRELA detrás de ESTRELAUN·'CAMPO' | ESTRELA ANUNNĪTU | Psc
35 | ESTRELA detrás dela | ESTRELA AGRU(Traballador contratado), DEUS Tammuz | Ari
36 | ESTRELA.ESTRELA(ZAPPU, Pelo) | DEUS Sebettu, os grandes deuses | Pleiades
37 | ESTRELATOURO·DO·CEO(ALÛ) | DEUS Is-lê (Mandíbula do touro salvaxe), coroa de DEUSAnu | Tau
38 | ESTRELAVERDADEIRO·PASTOR·DO·CEO (ŠITADDALLU, Orion) | DEUS Papsukkal, viseira de DEUSAnu | Ori
39 | ESTRELAs xemelgas opostas ESTRELAŠITADDALLU | DEUS Lulal e DEUS Latarak | π3,π4 Ori ?
40 | ESTRELA detrás dela | ESTRELA TARLUGALLU (Galo) | Lep (ou α CMi??)
41 | ESTRELA GAG.SI.SÁ(Frecha) | Šiltāḫu (Frecha), gran heroe (de) DEUS Ninurta | Sirius +
42 | ESTRELA QAŠTU(Arco) | DEUS Ištar-de-Elam, filla de DEUS Enlil | en CMa?
43 | ESTRELA (de) DEUS NIRAḪ(Deus serpente) | DEUS Ningišzida, señor da 'Terra' (= inframundo) | Hya
44 | EstrelaĀRIBU(Corvo) | Corvo, ESTRELA de DEUSAdad | Crv
45 | ESTRELA ŠERʾU(Suco) | DEUS Šala, espiga de trigo | Vir
46 | ESTRELA ZIBĀNĪTU(Escalas) | Cornos de ESTRELAZUQAQĪPU(Escorpión) | circa Lib
47,48,49 | ESTRELA (de) DEUSZababa | ESTRELAERÛ(Aguia) eESTRELAPAGRU(Cadáver) | Oph,Aql+
50 | ESTRELA DILPAT(Venus), cambia de lugar e cruza o ceo | Venus
51 | ESTRELA ṢALBATĀNU(Marte), muda de lugar e cruza o ceo | Marte
52 | ESTRELA CARNEIROS·"SALVAXES·CALMADOS"(KAJJAMĀNU, Saturno), muda de lugar e cruza o ceo | Saturno
53 | ESTRELA CARNEIRO·"SALVAXE·BAILANDO"(ŠIḪṬU, Mercurio), cuxo nome é DEUSNinurta, ó leste ou ó oeste, onde ou nunca aparece no mes ou onde nunca desaparece | Mercurio
| 23 ESTRELAs de Anum

Observación 3: Se indicamos un signo "+" na columna homóloga moderna, indicamos que (probablemente / posiblemente) máis estrelas pertenzan a este asterismo babilónico. Por exemplo, a frecha, é certo que Sirius pertence a esta constelación, pero os autores modernos publicaron polo menos tres versións ás que hai que engadir máis estrelas. Outro caso é a Aguia xunto a outra constelación chamada "o cadáver", que podería ser un predecesor da recentemente engadida dobre constelación de Ptolomeo "Aguia con Antinuos" pero tamén pode ser independente - por iso, damos "Aql +".

número de constelación | asterismo a ser "explicado" (por exemplo, relacionándoo cunha divindade) | "explicación" (por exemplo, divindade relacionada) | posición no ceo
54 | ESTRELANŪNU(Peixe) | DEUS Ea que vai á fronte de ESTRELAs de DEUS Ea | PsA
55 | GRAN·ESTRELA | DEUS Ea | Aqr
56 | ESTRELA de (a cidade de) Eridu | DEUS Ea | Canopus (α Car)
57 | ESTRELA á súa dereita | ESTRELA (de) <DEUS>Ninmaḫ | ?
58 | ESTRELA ḪAB(B)AṢṢĒRĀNU | DEUSNingirsu | ?
59 | ESTRELA á súa dereita | ESTRELAMAŠKAKĀTU(Frecha), arma de DEUSMār-bīti, no centro da cal se ve Apsû | en Vela (Apsû~MW?)
60 | 2 ESTRRLAs detrás dela | DEUSŠullat e DEUSḪaniš, DEUSŠamaš e DEUSAdad | ?
61 | ESTELA de detrás que iluminaDEUSEa (e) é como Ea | ESTRELA (de) DEUSNumušda, DEUSAdad | Cen
62 | Estrela á esquerda de STARZUQAQĪPU(Escorpión) | ESTRELAURIDIMMU = DEUS Kusu | Lup
63 | ESTRELA ZUQAQĪPU | DEUS Išḫara, señora do mundo inhabitado | Sco
64 | ESTRELAIRAT·ZUQAQĪPI (Peito do escorpión) | DEUSLisin, DEUSNabû | Antares (α Sco)
65 | 2 ESTRELAs na picada (ZIQTU) de ESTRELAZUQAQĪPU | DEUSŠarur e DEUSŠargaz | λ, ν Sco
66 | ESTRELA detrás deles | DEUSPabilsaĝ | Sgr
67,68 | ESTRELAMAKURRU(Cortiza) <<e>> | ESTRELASUḪURMĀŠU(Peixe cabra) | (CrA &) Cap
| 15 ESTRELAs de DEUSEa

## Fonte(s)

As figuras de pau son interpretacións de Susanne M. Hoffmann baseadas nalgúns anos da súa investigación doutoral e posdoutoral. Nalgúns casos desvíanse das identificacións comúns recollidas polos eruditos Pingree, Hunger e outros dende 1950 ou antes. A nova edición de Hunger de MUL.APIN (2018) permitiu novas ideas. Algunhas das figuras foron derivadas na tese de disertación de Hoffmann (nos capítulos sobre as raíces babilonias da cultura grega: Hipparchs Himmelsglobus, Springer, 2017) e outras foron desenvolvidas durante o seu traballo como directora do planetario Königsleiten xunto con outros, principalmente Planetarios alemáns. Un primeiro artigo científico sobre a visualización de dúas versións do zodíaco babilónico apareceu en: Wolfschmidt, Gudrun [ed.]: Popularisierung der Astronomie, Nuncius Hamburgensis, Hamburgo, 2017. Están en preparación outras publicacións (por exemplo xunto con M. Krebernik para o Rencontre Assyriologique Internationale 2018). Vera o capítulo "Lectura adicional" a continuación.

## Lectura adicional

- Hermann Hunger and John Steele, The Babylonian astronomical compendium MUL.APIN, Routledge, London/New York 2018.
- Susanne M. Hoffmann: Hipparchs Himmelsglobus, Springer, Wiesbaden, New York, 2017.
- Susanne M. Hoffmann: History of Constellations as popularization of uranometry in: Wolfschmidt, Gudrun [ed.]: Popularisierung der Astronomie, Nuncius Hamburgensis, Bd. 41, Hamburg, 2017.
- Susanne M. Hoffmann and M. Krebernik: What do deities tell us about the celestial positioning system? in: Proceedings of the Rencontre Assyriologique Internationale 2018 (In preparation).

## Uso correcto

Esta cultura do ceo ten a súa orixe en moitos anos de investigación por varios estudosos. Ofrecémolo de xeito gratuíto pero os autores das contribucións merecen ser citados segundo as regras comúns. Esta cultura do ceo inclúese baixo a licenza pública internacional CC BY-ND 4.0 (igual, non a cambies sen consultar os colaboradores e citalos). Grazas!

## Grazas a

A colocación dos termos babilonios no ceo e o debuxo das figuras para Stellarium fixérono Susanne M. Hoffmann. Como astrónoma agradece a axuda de varios filólogos e algúns xestores de planetarios moi entusiastas por algúns desenvolvementos nas súas cúpulas.

- Prof. i.R. Dr. Hermann Hunger (Assyriology, Vienna)
- Prof. Dr. Manfred Krebernik (Assyriology, Jena)
- Dr. Björn Voss (Manager of LWL Planetarium Münster and head of Society of German-speaking Planetariums)
- Dr. Monika Staesche (Manager of Planetarium am Insulaner, Berlin)
- Stefan Harnisch (Manager of Planetarium Jena)

## Autor

Nomes de estrelas e liñas de constelacións babilonias que se engadiron a Stellarium:

Susanne M. Hoffmann: service@uhura-uraniae.com

##### escrito en inglés:
SMH